Shloka 89
Yuga-Vibhāga and Kāla-Pramāṇa
Measures of Time and the Four Yugas
Devanagari script
तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः / मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते
Transliteration
tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ / maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate
Translation
تب دھرم ورن-آشرم کی تقسیم کے مطابق جاری ہوتا ہے؛ اور حدود و آداب قائم رکھنے کے لیے دَند-نیتی بھی نافذ ہوتی ہے۔
Word by Word
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
प्रवर्ततेarises/comes into force
प्रवर्तते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र√वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; ‘sets in/comes into operation’
धर्मःdharma
धर्मः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता
वर्णाश्रमविभागशःaccording to the division of varṇas and āśramas
वर्णाश्रमविभागशः:
Hetu/Prakara (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootवर्ण + आश्रम + विभाग + शस् (प्रातिपदिक/अव्ययीभाव-निर्माण)
Formअव्ययीभाव-समास; ‘-शः’ (शस्-प्रत्यय) द्वारा अव्यय; प्रकारवाचक (manner adverb)
मर्यादा-स्थापन-अर्थम्for the purpose of establishing boundaries/order
मर्यादा-स्थापन-अर्थम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeNoun
Rootमर्यादा (प्रातिपदिक) + स्थापना (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/उद्देश्य-भाव: ‘स्थापनस्य अर्थः’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन; प्रयोजन (purpose)
चand
च:
Sambandha/Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
दण्डनीतिःpolicy of punishment/penal law
दण्डनीतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदण्ड + नीति (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: ‘दण्डस्य नीति’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता
प्रवर्ततेcomes into operation
प्रवर्तते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र√वृत् (धातु)
Formलट्-लकार, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन