Shloka 61
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana
Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”
Devanagari script
देवदेव उवाच एवमस्तु महाभागौ सृजतां विपुलाः प्रजाः / एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवातरधाद्विभुः
Transliteration
devadeva uvāca evamastu mahābhāgau sṛjatāṃ vipulāḥ prajāḥ / evamuktvā sa bhagavāṃstatraivātaradhādvibhuḥ
Translation
دیووں کے دیو نے فرمایا—یوں ہی ہو، اے دونوں خوش نصیبوں؛ بہت سی مخلوق پیدا کرو۔ یہ کہہ کر وہ قادرِ مطلق بھگوان وہیں غائب ہو گئے۔
Word by Word
devadevaḥLord of gods
devadevaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक) + deva (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘देवानां देवः’), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (वच्) (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
evamthus
evam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक (thus)
astulet it be
astu:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootas (अस्) (धातु)
Formलोट् (Imperative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
mahābhāgauO greatly fortunate (two)
mahābhāgau:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘महान् भागः/भाग्यं यस्य’), पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, द्विवचन
sṛjatāmlet (you two) create
sṛjatām:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (सृज्) (धातु)
Formलोट् (Imperative), प्रथम-पुरुष, द्विवचन; परस्मैपद; आदेश (injunction) to the two
vipulāḥabundant, many
vipulāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvipula (प्रातिपदिक)
Formविशेषण, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; prajāḥ qualifies
prajāḥcreatures, progeny
prajāḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन
evamthus
evam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formअव्यय (thus)
uktvāhaving said
uktvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Rootvac (वच्) (धातु) + ktvā (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive), पूर्वकालिक क्रिया (having said)
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
bhagavānthe Blessed Lord
bhagavān:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
tatrathere
tatra:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (locative adverb: there)
evaindeed
eva:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)
ataradhātdisappeared
ataradhāt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Roota-tṛ (अतृ/अन्तर्धा-भावे) (धातु: antar-dhā)
Formलङ् (Imperfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद; √antar-dhā ‘to disappear’
vibhuḥthe all-pervading one
vibhuḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvibhu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; apposition to saḥ/bhagavān