Shloka 76
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः
Transliteration
svanaṃ syandanārthe cu dhātureṣu vibhāvyate / svanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ
Translation
صرف و نحو میں ‘سْوَن’ دھات کا مفہوم ‘سْیَندَن’ یعنی بہانا بھی مانا گیا ہے؛ چونکہ وہ تیز اور پانی کو بہاتا ہے، اس لیے اسے ‘سَوِتا’ کہا گیا ہے۔
Word by Word
स्वनम्the word/root ‘svan’
स्वनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्वन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
स्यन्दन-अर्थेin the sense of flowing
स्यन्दन-अर्थे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्यन्दन (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास: स्यन्दनस्य अर्थे; पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन
चुalso
चु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootचु (अव्यय/उपसर्गसदृश)
Formनिपात (particle; textual/grammatical marker, here ‘also’)
धातुःa verbal root
धातुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
एषुamong these
एषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), बहुवचन
विभाव्यतेis understood/considered
विभाव्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + भू (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense: is understood/considered)
स्वनात्from/because of ‘svan’
स्वनात्:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootस्वन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative/5th), एकवचन; हेत्वर्थे
तेजसःof radiance
तेजसः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन
अपाम्of waters
अपाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/6th), बहुवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
तेनtherefore/by that
तेन:
Hetu/Karaṇa (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन; हेत्वर्थे (therefore/by that)
असौthat one (he)
असौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
सविताSavitṛ (the Sun as impeller)
सविता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
मतःis considered/called
मतः:
Kriyā (क्रिया)
TypeAdjective
Rootमत (कृदन्त; √मन्)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन; विधेय-विशेषणम् (predicative)