Shloka 60
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः
Transliteration
jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram / sa eṣa kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ
Translation
جگت کو تپانے والے بھاسکر کے بغیر تاریکی کے چور کو کون روکے؟ وہی کال ہے، وہی آگنی ہے—بارہ صورتوں والا پرجاپتی۔
Word by Word
जगत्of the world
जगत्:
Sambandha (सम्बन्ध/genitive)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; समासे पूर्वपदम् (of the world)
प्रतापनम्heating
प्रतापनम्:
Sambandha (सम्बन्ध; समासाङ्ग)
TypeNoun
Rootप्रतापन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘heating/tormenting’
ऋतेwithout
ऋते:
Sambandha (सम्बन्ध/without)
TypeIndeclinable
Rootऋते (अव्यय)
Formविना-अर्थक-अव्यय (without)
भास्करम्the Sun
भास्करम्:
Karma (कर्म/object; ‘without’ governs)
TypeNoun
Rootभास्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन
वारितस्करम्stealer of waters
वारितस्करम्:
Visheshana (विशेषण/adjectival to ‘भास्करम्’)
TypeAdjective
Rootवारि-तस्कर (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वारिणः तस्करः = stealer of waters) विशेषणम् भास्करस्य
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
एषःthis
एषः:
Apposition (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सः इत्यस्य विशेषणवत् (this very)
कालःTime
कालः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
अग्निःFire
अग्निः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
द्वादशात्माhaving twelve forms
द्वादशात्मा:
Visheshana (विशेषण/adjectival)
TypeAdjective
Rootद्वादश-आत्मन् (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (द्वादश आत्मानः यस्य = having twelve forms) विशेषणम् प्रजापतेः
प्रजापतिःPrajāpati (lord of creatures)
प्रजापतिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन