Shloka 68
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः / रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ
Transliteration
arāḥ pañcārttavāṃstasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtaḥ / rathanīḍaḥ smṛto hyeṣa cāyane kūbarāvubhau
Translation
اس کی آریاں پانچ آرتَو (موسمی ادوار) سمجھی گئیں اور نیمی چھ رِتُوئیں کہلائی۔ یہی رتھ کا نیڑ (نشست گاہ) ہے، اور دونوں اَیَن اس کے کُوبر (دھُرے) مانے گئے ہیں۔
Word by Word
अराःspokes
अराः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअरा (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
पञ्चार्त्तवान्having five seasons/periods (five ‘ārtava’)
पञ्चार्त्तवान्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootपञ्च + आर्त्तव (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (पञ्च आर्त्तवाः यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of implied ‘चक्रः’/wheel or set of spokes)
तस्यof it/of that
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम
नेमिःrim/felly
नेमिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootनेमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
षडृतवःthe six seasons
षडृतवः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootषट् + ऋतु (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (षड् ऋतवः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
स्मृतःis said to be
स्मृतः:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is said/considered’
रथनीडःchariot-nest/seat (car)
रथनीडः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootरथ + नीड (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (रथस्य नीडः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्मृतःis said (to be)
स्मृतः:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle)
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
अयनेin the solstice/half-year course (ayana)
अयने:
Adhikarana (अधिकरण/Location/occasion)
TypeNoun
Rootअयन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
कूबरौthe two yoke-poles/cross-pieces
कूबरौ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकूबर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
उभौboth
उभौ:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootउभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; विशेषण (of कूबरौ)