Shloka 70
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते / दक्षिणाद्विनिवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः
Transliteration
ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate / dakṣiṇādvinivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ
Translation
دن اور رات میں سورج کی یہ چال مقرر کی گئی ہے۔ جب روی دَکشناین سے پلٹ کر وِشوَوَستھ ہوتا ہے۔
Word by Word
अहोरात्रात्from day-and-night (i.e., from a day)
अहोरात्रात्:
अपादान (Apādāna)
TypeNoun
Rootअहोरात्र (प्रातिपदिक; अहः+रात्र)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति (अपादान/ablative), एकवचन; द्वन्द्वसमास (अहः+रात्र)
पतङ्गस्यof the sun (lit. bird/insect)
पतङ्गस्य:
सम्बन्ध (Ṣaṣṭhī-sambandha)
TypeNoun
Rootपतङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति (सम्बन्ध/genitive), एकवचन
गतिःmovement, course
गतिः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति (कर्ता/subject), एकवचन
एषाthis
एषा:
विशेषण/निर्देशक (Deictic qualifier)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
विधीयतेis prescribed/ordained
विधीयते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootधा (धातु) + वि- (उपसर्ग)
Formलट् लकार (वर्तमान/present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive)
दक्षिणात्from the south
दक्षिणात्:
अपादान (Apādāna)
TypeNoun
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (दक्षिणम्), पञ्चमी विभक्ति (ablative), एकवचन
विनिवृत्तःhaving turned back/returned
विनिवृत्तः:
विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootविनि-√वृत् (धातु)
Formकृदन्त—क्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
असौthat (he/it)
असौ:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
विषुवस्थःsituated at the equinox
विषुवस्थः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootविषुव + स्थ (प्रातिपदिक; विषुवे स्थः)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषसमास (सप्तमी-तत्पुरुष: विषुवे+स्थ)
यदाwhen
यदा:
कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
रविःthe Sun
रविः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootरवि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन