Shloka 63
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् / एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः
Transliteration
tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāpekṣamahaḥ smṛtam / evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ
Translation
پس رات کی ترتیب قائم ہے، اور سورج کی نسبت سے ‘اَہَہ’ یعنی دن سمجھا گیا ہے؛ اسی طرح جب بھاسکر پُشکر کے بیچ سے سرکتا ہوا گزرتا ہے۔
Word by Word
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (निपात) ‘therefore’
व्यवस्थिताis fixed/established
व्यवस्थिता:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-अव-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) ‘established/arranged’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण of ‘rātriḥ’
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्ता
सूर्य-अपेक्षम्dependent on the sun
सूर्य-अपेक्षम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसूर्य (प्रातिपदिक) + अपेक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of ‘ahaḥ’ = ‘dependent on the sun’
अहःday
अहः:
Karta (कर्ता/Predicate-noun)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा (as subject-complement with ‘smṛtam’)
स्मृतम्is regarded
स्मृतम्:
Kriya (क्रिया/Predicative)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP) used predicatively; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is considered/remembered’
एवम्thus
एवम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण)
पुष्कर-मध्येनthrough the middle of Puṣkara
पुष्कर-मध्येन:
Karana (करण/Path)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक) + मध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; मार्ग/करण (through the middle of Puṣkara)
यदाwhen
यदा:
Kala (काल/Time)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
Formअव्यय (सम्बन्धबोधक/कालवाचक) ‘when’
सर्पतिmoves/creeps
सर्पति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसृप् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
भास्करःthe sun
भास्करः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभास्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्ता