Shloka 61
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् / एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे
Transliteration
tasmāduṣṇā bhavatyāpo naktamahnaḥ praveśanāt / etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare
Translation
پس رات اور دن کے دخول سے پانی گرم ہو جاتا ہے؛ اسی ترتیبِ عمل سے زمین کے جنوبی اور شمالی نصف حصّے میں یہ نظام قائم رہتا ہے۔
Word by Word
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु/Reason)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (निपात) ‘therefore’
उष्णाhot/warm
उष्णा:
Karta (कर्ता/Subject-complement)
TypeAdjective
Rootउष्ण (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (qualifying ‘āpaḥ’)
भवतिbecomes/is
भवति:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
आपःwaters
आपः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअप्/आप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्ता
नक्तम्-अह्नःof night and day
नक्तम्-अह्नः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootनक्तम् (अव्यय/प्रातिपदिक) + अहन् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th), एकवचन (अह्नः); द्वन्द्वसमास ‘night-and-day’ as genitive dependent of ‘praveśanāt’
प्रवेशनात्from entering
प्रवेशनात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootप्रवेशन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; हेतौ/अपादानार्थे
एतेनby this
एतेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया (3rd), एकवचन; करणार्थे ‘by this’
क्रम-योगेनby sequential arrangement
क्रम-योगेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootक्रम (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; साधन/प्रकार (by the method of sequence)
भूमि-अर्द्धेin the earth’s half
भूमि-अर्द्धे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक) + अर्द्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण (in the half of the earth)
दक्षिण-उत्तरेin the southern and northern (parts)
दक्षिण-उत्तरे:
Adhikarana (अधिकरण/Location-qualifier)
TypeAdjective
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक) + उत्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; द्वन्द्व ‘south and north’; विशेषण of ‘bhūmyarddhe’