Shloka 49
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ / यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः
Transliteration
udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau / yāvatpurastāttapati tāpatpṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ
Translation
طلوع و غروب سے مشرق و مغرب کی سمتیں جانی جاتی ہیں۔ جتنی دیر وہ سامنے تپتا ہے، اتنی ہی (گردش میں) پیچھے اور پھر دونوں پہلوؤں میں بھی تپتا ہے۔
Word by Word
उदयास्तमयाभ्याम्by rising and setting
उदयास्तमयाभ्याम्:
करण/हेतु (Karaṇa/Means)
TypeNoun
Rootउदय + अस्तमय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), द्विवचन; द्वन्द्व-समास (उदयश्च अस्तमयश्च)
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
स्मृतेare called/remembered
स्मृते:
विशेषण (Qualifier)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; (दिशौ इति विशेष्येण सह)
पूर्वापरेeastern and western
पूर्वापरे:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootपूर्व + अपर (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; द्वन्द्व-समास (पूर्वा च अपरा च)
दिशौthe two directions
दिशौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन
यावत्as far as/so long as
यावत्:
सम्बन्ध/अवधि (Limit marker)
TypeIndeclinable
Rootयावत् (अव्यय)
Formअव्यय; यावदर्थक (as long as/so far as)
पुरस्तात्in front, in the east
पुरस्तात्:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Place)
TypeIndeclinable
Rootपुरस्तात् (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (adverb of place: in front/eastward)
तपतिheats, shines
तपति:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तावत्so far/then
तावत्:
सम्बन्ध (Correlative adverb)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय)
Formअव्यय; तावदर्थक (so much/then)
पृष्ठेat the back, in the west
पृष्ठे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Place)
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
अथthen, next
अथ:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनन्तरार्थक/प्रसङ्गार्थक (then/next)
पार्श्वयोःon the two sides
पार्श्वयोः:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Place)
TypeNoun
Rootपार्श्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), द्विवचन (or षष्ठी द्विवचन by context; here locative: 'on the two sides')