Shloka 49
प्लक्षद्वीपवर्णनम्
Description of Plakṣa-dvīpa
Devanagari script
प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः / शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते
Transliteration
plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahā drumaḥ / śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate
Translation
اس کی پیمائش پلکش درخت کے ذریعے بیان کی گئی ہے؛ اس کے بیچ میں ایک عظیم درخت ہے۔ وسیع تنے والا وہ درخت ‘شالمَلی’ کہلاتا ہے، اور اسی کے نام سے وہ معروف ہے۔
Word by Word
प्लक्षवृक्षेणby/with the plakṣa tree
प्लक्षवृक्षेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootप्लक्ष-वृक्ष (प्रातिपदिक; प्लक्ष + वृक्ष)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; तत्पुरुष (determinative: “plakṣa-tree”)
संख्यातःis measured/counted
संख्यातः:
क्रिया (verbal predicate; passive)
TypeVerb
Root√ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (elliptic “is measured/counted”)
तस्यof it; its
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन
महान्great
महान्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; (पाठे ‘महा’ इति, अर्थतः ‘महान्’)
द्रुमःtree
द्रुमः:
कर्ता/विषय (Subject)
TypeNoun
Rootद्रुम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
शाल्मलिःŚālmali (silk-cotton tree)
शाल्मलिः:
कर्ता/विषय (Subject)
TypeNoun
Rootशाल्मलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
विपुलस्कन्धःhaving a massive trunk
विपुलस्कन्धः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootविपुल-स्कन्ध (प्रातिपदिक; विपुल + स्कन्ध)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारय (descriptive: “broad-thick-trunked”)
तस्यof it; its
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन
नाम्नाby name
नाम्ना:
करण (Karaṇa/Instrument; “by the name”)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन
सःit; he
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
क्रिया (Verb; passive)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense: “is called”)