Next Verse

Shloka 1

Agnibheda–Vaṃśa: Forms of Agni, Their Functions, and Progeny (अग्निभेद-वंशः)

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् / इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत

vistareṇānupūrvyācca agnervakṣyāmyataḥ param / iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca yo 'sāvagne rabhimānī smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare / brahmaṇo mānasaḥ putrastasmātsvāhā vyajāyata

اب میں آگنی کا مفصل اور ترتیب وار بیان آگے کہوں گا۔ سوت نے کہا—سوایمبھُو منونتر میں جس آگنی کو ‘ابھیمانی’ کہا گیا، وہ برہما کا مانس پُتر تھا؛ اسی سے سواہا پیدا ہوئی۔

vistareṇain detail
vistareṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootvistara (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.)/Napुंसकलिङ्ग (n.) (contextual), Tṛtīyā vibhakti (3rd/तृतीया), Ekavacana (sg.); adverbial instrumental
anupūrvyāin sequence
anupūrvyā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootanupūrvī (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga (f.), Tṛtīyā vibhakti (3rd/तृतीया), Ekavacana (sg.); adverbial instrumental ‘in due order’
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय)
agneḥof Agni
agneḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootagni (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Ṣaṣṭhī vibhakti (6th/षष्ठी), Ekavacana (sg.)
vakṣyāmiI shall tell
vakṣyāmi:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
FormLuṭ lakāra (periphrastic future/लुट्), Uttama-puruṣa (1st person), Ekavacana (sg.), Parasmaipada
ataḥthereafter; hence
ataḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootatas (अव्यय)
FormAdverb (अव्यय)
paramfurther; next
param:
Karma (कर्म)
TypeIndeclinable
Rootpara (प्रातिपदिक)
FormNapुंसकलिङ्ग (n.), Dvitīyā vibhakti (2nd/द्वितीया), Ekavacana (sg.); used adverbially ‘further/next’
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative particle
śrī-brahmāṇḍein the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
FormNapुंसकलिङ्ग (n.), Saptamī vibhakti (7th/सप्तमी), Ekavacana (sg.); title-locative; compound honorific
mahāpurāṇein the Mahāpurāṇa
mahāpurāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
FormNapुंसकलिङ्ग (n.), Saptamī vibhakti (7th/सप्तमी), Ekavacana (sg.)
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + prokta (कृदन्त, क्त)
FormNapुंसकलिङ्ग (n.), Saptamī vibhakti (7th/सप्तमी), Ekavacana (sg.); ‘spoken by Vāyu’ (tṛtīyā-tatpuruṣa sense)
pūrva-bhāgein the former section
pūrva-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpūrva (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Saptamī vibhakti (7th/सप्तमी), Ekavacana (sg.)
dvitīyein the second
dvitīye:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.)/Napुंसकलिङ्ग (n.) (contextual), Saptamī vibhakti (7th/सप्तमी), Ekavacana (sg.); qualifying (bhāge/pāde)
anuṣaṅga-pādein the Anuṣaṅga-pāda (sub-division)
anuṣaṅga-pāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanuṣaṅga (प्रातिपदिक) + pāda (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Saptamī vibhakti (7th/सप्तमी), Ekavacana (sg.)
ṛṣi-sarga-varṇanamdescription of the sages’ creation
ṛṣi-sarga-varṇanam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootṛṣi (प्रातिपदिक) + sarga (प्रातिपदिक) + varṇana (प्रातिपदिक)
FormNapुंसकलिङ्ग (n.), Prathamā/Dvitīyā vibhakti (1st/2nd), Ekavacana (sg.); title-word ‘description of the creation of sages’
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
FormIndeclinable used in titles (नाम-शब्दः as avyaya)
ekādaśaḥeleventh
ekādaśaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootekādaśa (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.); ordinal ‘eleventh’ (numeral compound)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.)
sūtaḥSūta
sūtaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsūta (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.)
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
FormLiṭ lakāra (perfect/लिट्), Prathama-puruṣa (3rd person), Ekavacana (sg.), Parasmaipada
yaḥwho
yaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.); relative pronoun
asauthat (one)
asau:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadas (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.); deictic pronoun
agneO Agni
agne:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootagni (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Sambodhana vibhakti (voc./सम्बोधन), Ekavacana (sg.)
abhimānīthe presiding deity (Abhimānī)
abhimānī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootabhimānin (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.); qualifying asau/yaḥ
smṛtaḥis called; is remembered as
smṛtaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsmṛ (धातु) + ta (कृदन्त, क्त)
FormPast passive participle (क्त/ktá), Puṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.); ‘is remembered/called’
svāyaṃbhuvein Svāyambhuva
svāyaṃbhuve:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsvāyaṃbhuva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.)/Napुंसकलिङ्ग (n.) (contextual), Saptamī vibhakti (7th/सप्तमी), Ekavacana (sg.)
antarein the interval (manvantara)
antare:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootantara (प्रातिपदिक)
FormNapुंसकलिङ्ग (n.), Saptamī vibhakti (7th/सप्तमी), Ekavacana (sg.)
brahmaṇaḥof Brahmā
brahmaṇaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.)/Napुंसकलिङ्ग (n.) (contextual), Ṣaṣṭhī vibhakti (6th/षष्ठी), Ekavacana (sg.)
mānasaḥmind-born
mānasaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmānasa (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.); qualifying putraḥ
putraḥson
putraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootputra (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.)
tasmātfrom him; therefore
tasmāt:
Apādāna (अपादान)
TypeIndeclinable
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormAblatival adverb (तस्मात् as avyaya-like usage), ‘from that/therefore’
svāhāSvāhā
svāhā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsvāhā (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga (f.), Prathamā vibhakti (1st/प्रथमा), Ekavacana (sg.)
vyajāyatawas born; arose
vyajāyata:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi + jan (धातु)
FormLaṅ lakāra (imperfect/past/लङ्), Prathama-puruṣa (3rd person), Ekavacana (sg.), Ātmanepada; ‘was born/was produced’