Shloka 42
Rudra-prasava-varṇana
The Manifestation and Naming of Rudra / Nīlalohita
Devanagari script
चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्
Transliteration
caturthasya caturthī tu vāyurnāmnā tanustava / ityukte yaccharīrasthaṃ pañcadhā prāṇasaṃjñitam
Translation
چوتھے کی چوتھی تنو تمہاری “وایو” کے نام سے کہی گئی؛ یہ کہتے ہی اس کے جسم میں موجود “پران” نامی قوت پانچ طرح تقسیم ہو گئی۔
Word by Word
caturthasyaof the fourth (one)
caturthasya:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootcaturtha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), षष्ठी (genitive), एकवचन; ‘चतुर्थस्य (देवस्य)’
caturthīthe fourth (form/portion)
caturthī:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Rootcaturthī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine), प्रथमा (nominative), एकवचन; ‘चतुर्थी (तनुः)’
tubut/indeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय, particle (विरोध/विशेषार्थक)
vāyuḥwind (Vāyu)
vāyuḥ:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Rootvāyu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
nāmnāby the name
nāmnā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootnāman (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (instrumental), एकवचन; ‘नाम्ना’ = “by name/as named”
tanuḥbody/form
tanuḥ:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Roottanu (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tavayour
tava:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottvad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, षष्ठी (genitive), एकवचन
itithus
iti:
Sambandha (उद्धरणचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय, quotative particle
uktewhen (it was) said
ukte:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formकृदन्त (past passive participle/क्त) ‘ukta’; सप्तमी (locative) एकवचन/द्विवचन-रूपसदृश; here: लोकेटिव-अब्सोल्यूट (सप्तमी-सम्बन्ध) = “when it was said”
yatwhich/that
yat:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक
śarīra-sthamsituated in the body
śarīra-stham:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootśarīra (प्रातिपदिक) + stha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (locative/determinative sense: ‘in the body’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘yat’ इत्यस्य विशेषणम्
pañcadhāfivefold
pañcadhā:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpañcadhā (अव्यय)
Formअव्यय, distributive adverb (पञ्चधा = fivefold)
prāṇa-saṃjñitamcalled ‘prāṇa’
prāṇa-saṃjñitam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprāṇa (प्रातिपदिक) + saṃjñita (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (determinative: ‘having the designation prāṇa’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘yat … śarīrastham’ इत्यस्य विशेषणम्