Shloka 41
Sāgaropākhyāna—Bhārata-varṣa-māna and Gokarṇa-kṣetra-māhātmya
Sagara Episode: Measure of Bhārata and the Glory of Gokarṇa
Devanagari script
सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः / सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी
Transliteration
sagrāhanakramakarāṃ jagrāha jagatāṃ patiḥ / sā tacchiraḥ samāsādya mahāvegapravāhinī
Translation
جہانوں کے مالک نے گراہ، نکر اور مکر سمیت اس دھارا کو تھام لیا؛ وہ تیز رو بہتی ہوئی اس کے سر تک جا پہنچی۔
Word by Word
स-ग्राह-नक्र-मकराम्(river) having crocodiles, alligators and makaras
स-ग्राह-नक्र-मकराम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootग्राह + नक्र + मकर (प्रातिपदिक); स- (उपसर्ग/अव्यय)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; समासः—द्वन्द्वः (ग्राह-नक्र-मकर) + उपपद/अव्ययपूर्वक (स-) ; विशेषणम्
जग्राहseized/took hold
जग्राह:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootग्रह् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपदम्
जगताम्of the worlds
जगताम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), बहुवचन
पतिःlord
पतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
साshe (that river)
सा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
तत्-शिरःhis head
तत्-शिरः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम) + शिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (तस्य शिरः)
समासाद्यhaving reached/approached
समासाद्य:
Kriyā (क्रियाविशेषण/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-आ-√सद् (धातु)
Formक्त्वान्त (अव्ययभावे), पूर्वकालिक क्रिया; ‘having reached/approached’
महावेग-प्रवाहिनीthe swift-flowing (one) with great speed
महावेग-प्रवाहिनी:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहावेग (प्रातिपदिक; महा + वेग) + प्रवाहिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (महान् वेगः यस्याः सा) / विशेषणम्