Shloka 4
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
श्रुत्वा राजा स्वराज्यं निजगुरुमवजित्यारिभिः संगृहीतं मात्रा सार्द्धं प्रयान्तं वनमतिगहनंस्वर्गतं तं च तस्मिन् / शोकाविष्टः सरोषं सकलरिपुकुलोच्छित्तये सत्प्रतिज्ञश्चके सद्यः प्रतिज्ञां परिभवमनलं सोढुमिक्ष्वाकुवंश्यः
Transliteration
śrutvā rājā svarājyaṃ nijagurumavajityāribhiḥ saṃgṛhītaṃ mātrā sārddhaṃ prayāntaṃ vanamatigahanaṃsvargataṃ taṃ ca tasmin / śokāviṣṭaḥ saroṣaṃ sakalaripukulocchittaye satpratijñaścake sadyaḥ pratijñāṃ paribhavamanalaṃ soḍhumikṣvākuvaṃśyaḥ
Translation
بادشاہ نے سنا کہ دشمنوں نے اس کے اپنے گرو کو رسوا کرکے اس کی سلطنت چھین لی؛ وہ ماں کے ساتھ نہایت گھنے جنگل کو روانہ ہوا اور وہیں اس کا انتقال ہو کر وہ سوَرگ کو پہنچ گیا۔ یہ سن کر بادشاہ غم سے بھر گیا اور غضب سے بھڑک اٹھا؛ اِکشواکو وَنشی وہ ذلت کی آگ نہ سہہ سکا اور تمام دشمن قبیلوں کے قلع قمع کی فوراً پختہ پرتِگیا کر بیٹھا۔
Word by Word
śrutvāhaving heard
śrutvā:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण/पूर्वक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootśru (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund); पूर्वकालिक क्रिया
rājāthe king
rājā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootrājan (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sva-rājyamhis own kingdom
sva-rājyam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsva-rājya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (object of śrutvā: heard about his kingdom)
nija-gurumhis own teacher
nija-gurum:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootnija-guru (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (object of avajitya)
avajityahaving defeated/overpowered
avajitya:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण/पूर्वक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootava-ji (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund); पूर्वक्रिया
aribhiḥby enemies
aribhiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootari (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; करण (agent/instrument in passive sense)
saṃgṛhītamcaptured
saṃgṛhītam:
Karma (कर्म/विशेषण)
TypeAdjective
Rootsaṃ-grah (धातु)
Formक्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘seized/captured’; विशेषणम् (of nija-gurum / or of implied object)
mātrāwith (his) mother
mātrā:
Saha (सह)
TypeNoun
Rootmātṛ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; सहकारक (with)
sārddhamtogether with
sārddham:
Sambandha (सम्बन्ध/सह)
TypeIndeclinable
Rootsārddham (अव्यय)
Formअव्यय; सहार्थक (with)
prayāntamdeparting
prayāntam:
Karma (कर्म/विशेषण)
TypeAdjective
Rootpra-yā (धातु)
Formशतृ/शानच्-सम्भव (present participle) रूप; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘departing’; captured one departing
vanamto the forest
vanam:
Karma (कर्म/गति)
TypeNoun
Rootvana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; गत्यर्थे कर्म (destination)
ati-gahanamvery dense
ati-gahanam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootati-gahana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of vanam)
svargatamgone to heaven
svargatam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsvarga-ta (प्रातिपदिक; कृदन्त-आधारित)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त (PPP) ‘गत’ = gone; विशेषणम् (of the person: gone to heaven)
tamhim
tam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (refers to guru)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
tasminthen/in that (case)
tasmin:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे (in that situation)
śoka-āviṣṭaḥovercome by grief
śoka-āviṣṭaḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootśoka-āviṣṭa (प्रातिपदिक; कृदन्त-आधारित)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त (PPP) ‘आविष्ट’ = possessed; विशेषणम् (of rājā)
sa-roṣamwith anger
sa-roṣam:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootsa-roṣa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (with anger)
sakala-ripu-kula-ucchittayefor the extermination of all enemy clans
sakala-ripu-kula-ucchittaye:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootsakala-ripu-kula-ucchitti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; सम्प्रदान (purpose: for destruction)
sat-pratijñaḥof noble vow
sat-pratijñaḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsat-pratijña (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (of rājā)
cakremade/undertook
cakre:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootkṛ (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
sadyaḥimmediately
sadyaḥ:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsadyaḥ (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (immediately)
pratijñāma vow
pratijñām:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpratijñā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म
paribhavaminsult
paribhavam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootparibhava (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (object of soḍhum)
analamunbearable (like fire)
analam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootanala (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of paribhavam)
soḍhumto endure
soḍhum:
Prayojana (प्रयोजन/उद्देश्य)
TypeVerb
Rootsah (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive); ‘to endure’
ikṣvāku-vaṃśyaḥa descendant of the Ikṣvāku lineage
ikṣvāku-vaṃśyaḥ:
Karta (कर्ता/अप्पोजिशन)
TypeNoun
Rootikṣvāku-vaṃśya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; जातिवाचक/वंशवाचक; कर्ता (apposition to rājā)