Shloka 19
Jayā-devāḥ Mantraśarīratvaṃ, Vairāgya, and Brahmā’s Śāpa
The Jayas’ Refusal of Progeny
Devanagari script
इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते / एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः
Transliteration
iti karmāṇyanārabhya kāmaṃ chandādvimokṣate / evaṃ saṃbhāṣya tāndevān jayānadhyātmacetasaḥ
Translation
‘یوں اعمال کا آغاز کیے بغیر وہ اپنی مرضی سے خواہش سے نجات پا لیتا ہے۔’ یہ کہہ کر، باطنی شعور میں قائم جَے نے اُن دیوتاؤں سے گفتگو کی۔
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्ययम्; इत्यादि-उक्त्यर्थकः (quotative ‘thus’)
karmāṇiactions
karmāṇi:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkarman (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्
anārabhyawithout beginning
anārabhya:
Pūrvakāla (पूर्वकाल/gerundial)
TypeIndeclinable
Rootan-ā√rabh + ल्यप् (धातु + ल्यप्)
Formल्यपन्तम् (absolutive/gerund), निषेधपूर्वकः; अर्थः—आरम्भं न कृत्वा (without undertaking)
kāmamat will
kāmam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootkāma (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावे प्रयुक्तं (used adverbially); अर्थः—यथेष्टम्/कामतः (as one wishes/at will)
chandātfrom (one’s) will/choice
chandāt:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootchandas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी (Ablative), एकवचनम्; अर्थः—छन्दः (will/pleasure)
vimokṣateis freed
vimokṣate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi√muc (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; अर्थः—विमोक्षते (is released/frees oneself)
evamthus
evam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formअव्ययम्; प्रकारवाचकः (thus)
saṃbhāṣyahaving addressed
saṃbhāṣya:
Pūrvakāla (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootsam√bhāṣ + ल्यप् (धातु + ल्यप्)
Formल्यपन्तम् (absolutive), अर्थः—संभाष्य (having spoken/conversed)
tānthose
tān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्
devāngods
devān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्
jayānvictories/triumphs
jayān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootjaya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्
adhyātma-cetasaḥ(they) whose minds are inward/spiritual
adhyātma-cetasaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootadhyātma (प्रातिपदिक) + cetas (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः/कर्मधारयभावः: ‘अध्यात्मे चेतः यस्य’), पुंलिङ्गम्, प्रथमा (Nominative), बहुवचनम्; विशेषणम् (those whose minds are on the inner self)