Shloka 1
Jamadagni, Brahmasva, and Royal Coercion (धेनुहरण-प्रसङ्गः / ब्रह्मस्व-अपरिहार्यत्वम्)
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वोयुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः // २८// वसिष्ठ उवाच जमदग्निस्ततो भूयस्तमुवाच रुषान्वितः / ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यं पुरुषेण विजानता
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe voyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde 'ṣṭāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 28// vasiṣṭha uvāca jamadagnistato bhūyastamuvāca ruṣānvitaḥ / brahmasvaṃ nāpaharttavyaṃ puruṣeṇa vijānatā
Translation
یوں شری برہمانڈ مہاپُران کے وایوپروکت مَدیہ بھاگ، تیسرے اُپوُدھات پاد کا اٹھائیسواں ادھیائے۔ وسِشٹھ نے کہا— پھر جمدگنی غضب میں آ کر دوبارہ بولا: جو جانتا ہو اسے برہمن کی ملکیت (برہمسو) نہیں چھیننی چاہیے۔
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formसमाप्त्यर्थक/उद्धरण-अव्यय
श्री-ब्रह्माण्डेin the venerable Brahmāṇḍa
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारयः (महत् पुराणम्)
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वायोः प्रोक्ते)
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्यभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भागस्य मध्यः)
तृतीयthird
तृतीय:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण
उपोद्धातपादेin the introductory quarter/section
उपोद्धातपादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (उपोद्धातस्य पादः)
अष्टाविंशतितमःtwenty-eighth
अष्टाविंशतितमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअष्टाविंशति (प्रातिपदिक) + तम (प्रत्ययान्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (28th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
जमदग्निःJamadagni
जमदग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजमदग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ततःthen
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formदेश/कालवाचक-अव्यय (ablatival adverb: then/from there)
भूयःagain
भूयः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (अव्यय)
Formपुनरर्थक-अव्यय (again/further)
तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
रुषा-अन्वितःfilled with anger
रुषा-अन्वितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरुषा (प्रातिपदिक) + अन्वित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः (रुषया अन्वितः)
ब्रह्मस्वम्Brahmin’s property
ब्रह्मस्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootब्रह्मस्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ब्रह्मणः स्वम्)
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation)
अपहर्तव्यम्to be taken away (should be taken)
अपहर्तव्यम्:
Vidhi/Nishedha (विधि/निषेध)
TypeAdjective
Rootअप-हृ (धातु)
Formकृदन्त (तव्यत्-प्रत्यय, gerundive/obligatory), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘should be taken away’ (here: must not be taken)
पुरुषेणby a person
पुरुषेण:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
विजानताby one who knows
विजानता:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-ज्ञा (धातु)
Formकृदन्त (शतृ-प्रत्यय, present active participle), पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘knowing/understanding’