Shloka 42
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
स्थित्वानुगान्नरपतीनपि तन्निवासं प्रस्थाप्य वासभवनं स्वयमप्ययासीत् / तद्राजसैन्यमखिलं निजवीर्यशौर्यसंपत्प्रभावमहिमानुगुणं गृहेषु
Transliteration
sthitvānugānnarapatīnapi tannivāsaṃ prasthāpya vāsabhavanaṃ svayamapyayāsīt / tadrājasainyamakhilaṃ nijavīryaśauryasaṃpatprabhāvamahimānuguṇaṃ gṛheṣu
Translation
کچھ دیر ٹھہر کر اس نے ساتھ آئے دوسرے راجاؤں کو بھی ان کی قیام گاہوں کی طرف روانہ کیا اور خود بھی اپنے محلِ اقامت کو چلا گیا۔ اس راجہ کی پوری فوج بھی اپنی قوت، شجاعت، دولت، اثر و رسوخ اور شان کے مطابق گھروں میں ٹھہری۔
Word by Word
sthitvāhaving stayed
sthitvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√sthā (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव — ‘having stayed/stood’
anugānfollowers/attendants
anugān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootanuga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative, 2nd), बहुवचन (Plural)
narapatīnkings
narapatīn:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootnarapati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative, 2nd), बहुवचन (Plural)
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय (Indeclinable), समुच्चय/अपि-कार (also/even)
tat-nivāsamto their residence
tat-nivāsam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + nivāsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative, 2nd), एकवचन (Singular); समासः तत्पुरुषः — ‘तस्य निवासः’
prasthāpyahaving dispatched
prasthāpya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√sthā (धातु)
Formणिच्-प्रत्ययान्त causative + क्त्वान्त (Gerund) — ‘having sent forth/caused to depart’
vāsa-bhavanamto the dwelling-house
vāsa-bhavanam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvāsa (प्रातिपदिक) + bhavana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative, 2nd), एकवचन (Singular); समासः तत्पुरुषः — ‘वासस्य भवनम्’
svayamhimself
svayam:
Karta (कर्ता)
TypeIndeclinable
Rootsvayam (अव्यय)
Formअव्यय (Indeclinable), आत्मवाचक (reflexive adverb)
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय (Indeclinable), समुच्चय (also)
ayāsīthe went
ayāsīt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootā-√yā (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद (Parasmaipada)
tat-rāja-sainyamthat king’s army
tat-rāja-sainyam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + rājan (प्रातिपदिक) + sainya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative, 1st), एकवचन (Singular); समासः तत्पुरुषः — ‘तस्य राज्ञः सैन्यम्’
akhilamentire
akhilam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootakhila (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative, 1st), एकवचन (Singular); ‘sainyam’ विशेषणम्
nija-vīrya-śaurya-saṃpat-prabhāva-mahimā-anuguṇambefitting his own valor, heroism, prosperity, power, and greatness
nija-vīrya-śaurya-saṃpat-prabhāva-mahimā-anuguṇam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootnija (प्रातिपदिक) + vīrya (प्रातिपदिक) + śaurya (प्रातिपदिक) + saṃpat (प्रातिपदिक) + prabhāva (प्रातिपदिक) + mahimā (प्रातिपदिक) + anuguṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative, 1st), एकवचन (Singular); दीर्घ-तत्पुरुषसमासः — ‘निजवीर्यशौर्यसंपत्प्रभावमहिमानां अनुगुणम्’
gṛheṣuin houses/quarters
gṛheṣu:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootgṛha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative, 7th), बहुवचन (Plural)