Shloka 1
रामस्य हिमवद्गमनम्
Rama’s Journey to Himavat
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे एकविंशति तमौध्यायः // २१// वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तो भृगुणा तथेत्युक्त्वा प्रणम्य च / रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ekaviṃśati tamaudhyāyaḥ // 21// vasiṣṭha uvāca ityevamukto bhṛguṇā tathetyuktvā praṇamya ca / rāmastenābhyanujñātaścakāra gamane manaḥ
Translation
یوں وायु کے بیان کردہ شری برہمانڈ مہاپُران کے درمیانی حصے کے تیسرے اُپودّھات پاد کا اکیسواں ادھیائے ختم ہوا۔ وِسِشٹھ نے کہا—بھِرگو کے یوں کہنے پر رام نے ‘تھَیتھی’ کہہ کر پرنام کیا؛ اور اس کی اجازت پا کر روانگی کا ارادہ کیا۔
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, वाक्यसमाप्तिसूचक/उद्धरणचिह्न (quotative particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + पुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; वच् धातोः क्त, प्र-उपसर्ग)
Formतत्पुरुष-समास (वायुनाऽ प्रोक्तम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; qualifies महापुराणे
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (मध्यस्य भागः), पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
तृतीयthird
तृतीय:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; agrees with उपोद्धातपादे
उपोद्धातपादेin the Upoddhāta section (pāda)
उपोद्धातपादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (उपोद्धातस्य पादः), पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
एकविंशतिtwenty-first
एकविंशति:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएकविंशति (संख्याशब्द-प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक, (अव्ययवत्) अध्याय-विशेषण; here used with अध्यायः
तमः-th (ordinal marker)
तमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतम (प्रातिपदिक; ordinal suffix -तम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; with अध्यायः: ‘the -th’
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, उद्धरणचिह्न (quotative)
एवम्in this way
एवम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक (adverb: ‘thus/in this manner’)
उक्तःhaving been addressed / spoken to
उक्तः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeAdjective
Rootउक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; वच् धातोः क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; with implied subject ‘रामः’
भृगुणाby Bhṛgu
भृगुणा:
Karta (कर्ता/Agent in passive)
TypeNoun
Rootभृगु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
तथाso
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय, अनुमोदन/प्रकार (adverb: ‘so/accordingly’)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, उद्धरणचिह्न
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
Pūrvakāla (पूर्वकाल/Anterior action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive): ‘having said’
प्रणम्यhaving bowed
प्रणम्य:
Pūrvakāla (पूर्वकाल)
TypeVerb
Rootप्र-नम् (धातु)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund): ‘having bowed’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
रामःRāma
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
तेनby him
तेन:
Karta (कर्ता/Agent in passive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन; refers to Bhṛgu
अभ्यनुज्ञातःhaving been permitted
अभ्यनुज्ञातः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeAdjective
Rootअभि-अनु-ज्ञा (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; ‘having been permitted’
चकारmade / set (did)
चकार:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
गमनेfor departure / for going
गमने:
Prayojana (प्रयोजन/Purpose)
TypeNoun
Rootगमन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; ‘in/for going’ (purpose/locative)
मनःmind, intention
मनः:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; object of चकार (idiom: मनः चकार)