Shloka 9
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
Devanagari script
तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः / प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः
Transliteration
taṃ dṛṣṭvā ṛṣibhiḥ proktaṃ pratiṣṭhāsyati vai prajāḥ / prathamo 'tra dvitīyastu dakṣaḥ sa hi prajāpatiḥ
Translation
اسے دیکھ کر رشیوں نے کہا—یہی یقیناً رعایا کو قائم کرے گا؛ یہاں پہلا وہ ہے اور دوسرا دکش، کیونکہ وہی پرجاپتی ہے۔
Word by Word
तम्him
तम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Accusative singular (pronoun)
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकाल (Prior action)
TypeIndeclinable
Root√दृश् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive)
ऋषिभिःby the sages
ऋषिभिः:
करण (Karaṇa/Instrument; agent in passive)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; Instrumental plural
प्रोक्तम्said/declared
प्रोक्तम्:
कर्म (Karma/Object; ‘said’)
TypeAdjective
Rootप्र-√वच् (धातु)
Formकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; agrees with implied ‘वचनम्’/‘इदम्’
प्रतिष्ठास्यतिwill establish
प्रतिष्ठास्यति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्रति-√स्था (धातु)
Formलृट् (Simple future/लृट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
वैindeed
वै:
सम्बोधन/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक निपात (particle of emphasis/indeed)
प्रजाःcreatures; progeny
प्रजाः:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; Accusative plural
प्रथमःthe first
प्रथमः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
अत्रhere
अत्र:
अधिकरण (Adverbial locus)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb: here)
द्वितीयःthe second
द्वितीयः:
कर्ता (Karta/Subject; in apposition)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
तुbut
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विभेदार्थक निपात (but/however)
दक्षःDakṣa
दक्षः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject; appositive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular (pronoun)
हिfor; indeed
हि:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थक/निश्चयार्थक निपात (for/indeed)
प्रजापतिःlord of creatures; Prajāpati
प्रजापतिः:
कर्ता (Karta/Predicate nominative)
TypeNoun
Rootप्रजा + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular; षष्ठी-तत्पुरुष (प्रजायाः पतिः)