Shloka 140
Śrāddha-kalpa: Amarakantaka–Tīrtha-Māhātmya and Akṣaya Pitṛ-Tarpaṇa
Devanagari script
इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् / अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः
Transliteration
indriyāṇāṃ mano ghoraṃ buddhyādīnāṃ vivarttanam / anā hāro kṣayaṃ yāti vidyādanaśanaṃ tapaḥ
Translation
حواس کا من بڑا سخت ہے، وہ عقل وغیرہ کو بھی پلٹ دیتا ہے؛ مگر بے خوراکی خود گھٹ جاتی ہے، پس انشن کو تپسیا جان۔
Word by Word
इन्द्रियाणाम्of the senses
इन्द्रियाणाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध) बहुवचन; genitive plural neuter
मनःthe mind
मनः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता) एकवचन; nominative singular neuter
घोरम्terrible/fierce
घोरम्:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootघोर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; विशेषणम् (मनः)
बुद्धि-आदीनाम्of the intellect and others
बुद्धि-आदीनाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग/पुंलिङ्ग (समूह), षष्ठी (सम्बन्ध) बहुवचन; ‘of intellect and the rest’; genitive plural
विवर्तनम्the agitation/turning about
विवर्तनम्:
विधेय (Predicate nominal/विधेय)
TypeNoun
Rootविवर्तन (प्रातिपदिक; वि + √वृत्/√वर्त्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; here as predicate noun with मनः—‘(is) the turning/whirling’
अना-हारःnon-eating/fasting
अना-हारः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअन् (नञ्-प्रत्यय) + आहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता) एकवचन; नञ्-तत्पुरुष (आहाराभावः)
क्षयम्decline/destruction
क्षयम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; accusative singular masculine
यातिgoes/attains
याति:
क्रिया (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√या (धातु)
Formलट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
विद्यात्should know
विद्यात्:
क्रिया (Injunctive/विधि)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथम/मध्यमपुरुष एकवचन; परस्मैपद; ‘one should know/let (him) know’
अनशनम्complete fasting
अनशनम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअनशन (प्रातिपदिक; अन् + √अश् ‘to eat’ से निष्पन्न)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; accusative singular neuter
तपःausterity
तपः:
विधेय (Predicate nominal/विधेय)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता) एकवचन; nominative singular neuter