Shloka 45
Vaivasvata-Manu Sarga and the Re-Manifestation of the Saptarṣis (वैवस्वतसर्गः—सप्तर्षिप्रादुर्भावः)
Devanagari script
केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः / केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः
Transliteration
keśaistu nicitairbhūtaḥ pulastyastena sa smṛtaḥ / keśairlaṃbaiḥ samudbhūtastasmātsa pulahaḥ smṛtaḥ
Translation
گھنے/جمع شدہ بالوں سے بنے ہونے کے سبب وہ ‘پلستیہ’ کہلائے۔ اور لمبے بالوں سے اُبھَرنے کے سبب وہ ‘پُلَہ’ کے نام سے معروف ہیں۔
Word by Word
केशैःwith hairs
केशैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootकेश (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; पुंलिङ्ग
तुindeed/but
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वयार्थक अव्यय (particle: but/indeed)
निचितैःpiled/accumulated
निचितैः:
विशेषण (Viśeṣaṇa of केशैः)
TypeAdjective
Rootनिचित (प्रातिपदिक; नि+चि (धातु) → क्त)
Formतृतीया (3rd), बहुवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)
भूतःhaving become/formed
भूतः:
कर्ता (Kartā, predicate of Pulastya)
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → भूत (कृदन्त)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)
पुलस्त्यःPulastya
पुलस्त्यः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootपुलस्त्य (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग
तेनthereby/for that reason
तेन:
हेतु/करण (Cause/Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd), एकवचन; पुं/नपुंसक
सःhe
सः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग
स्मृतःis remembered/called
स्मृतः:
क्रिया (Kriyā: ‘is remembered/called’)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) used in कर्मणि-भाव (passive sense)
केशैःwith hairs
केशैः:
करण (Karaṇa)
TypeNoun
Rootकेश (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd), बहुवचन; पुंलिङ्ग
लम्बैःlong/hanging
लम्बैः:
विशेषण (Viśeṣaṇa of केशैः)
TypeAdjective
Rootलम्ब (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd), बहुवचन; पुंलिङ्ग
समुद्भूतःarisen/produced
समुद्भूतः:
कर्ता (Kartā, predicate of Pulaha)
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → उद्भूत (कृदन्त)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) with उपसर्ग: सम्+उद्
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
हेतु (Hetu/Cause)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी (5th), एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग
पुलहःPulaha
पुलहः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootपुलह (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग
स्मृतःis remembered/called
स्मृतः:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) in passive sense