Home›Srimad Bhagavatam›Panchama Skandha›Adhyaya 20›Shloka 30
←Previous Verse
Next Verse→

Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 30

The Six Dvīpas Beyond Jambūdvīpa and the Cosmic Boundary of Lokāloka

Devanagari script

तद्‌द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात्सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमत: संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ ३० ॥

Transliteration

tad-dvīpa-madhye mānasottara-nāmaika evārvācīna-parācīna-varṣayor maryādācalo ’yuta-yojanocchrāyāyāmo yatra tu catasṛṣu dikṣu catvāri purāṇi loka-pālānām indrādīnāṁ yad-upariṣṭāt sūrya-rathasya meruṁ paribhramataḥ saṁvatsarātmakaṁ cakraṁ devānām aho-rātrābhyāṁ paribhramati.

Translation

اس جزیرے کے بیچ میں مانسوتر نام کا عظیم پہاڑ ہے جو جزیرے کے اندرونی اور بیرونی حصّوں کی حد بندی کرتا ہے۔ اس کی اونچائی اور چوڑائی دس ہزار یوجن ہے۔ اس پہاڑ پر چاروں سمتوں میں اندر وغیرہ لوک پالوں کے چار شہر ہیں۔ اسی کے اوپر سورج دیوتا کا رتھ مَیرو کی پرکرما کرتا ہوا ‘سموتسر’ نامی مدار میں چلتا ہے؛ ایک طرف دیوتاؤں کا دن اور دوسری طرف ان کی رات ہوتی ہے۔

Synonyms
तत्that
तत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-सम्बन्धे पूर्वपदत्वेन (that)
द्वीपमध्येin the middle of the island
द्वीपमध्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वीप + मध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (द्वीपस्य मध्ये)
मानसोत्तरनामnamed Mānasottara
मानसोत्तरनाम:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमानस + उत्तर + नामन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘named Mānasottara’ (नाम-समास)
एकःone
एकः:
Visheshya (विशेष्य)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन
एवindeed, only
एव:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण
अर्वाचीनपराचीनवर्षयोःof the nearer and farther regions (varṣas)
अर्वाचीनपराचीनवर्षयोः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअर्वाचीन + पराचीन + वर्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, द्विवचन (Genitive dual); द्वन्द्व (अर्वाचीनवर्ष + पराचीनवर्ष)
मर्यादाचलःthe boundary mountain
मर्यादाचलः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमर्यादा + अचल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (मर्यादायाः अचलः)
अयुतयोजनोच्छ्रायायामःhaving height and length of ten-thousand yojanas
अयुतयोजनोच्छ्रायायामः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअयुत + योजन + उच्छ्राय + आयाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण; तत्पुरुष: ‘अयुत-योजन-उच्छ्राय’ तथा ‘अयुत-योजन-आयाम’ (height and length of ten-thousand yojanas)
यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formअव्यय; सम्बन्धबोधक (relative adverb: where)
तुbut, indeed
तु:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/विरोध (particle)
चतसृषुin four
चतसृषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootचतस् (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, बहुवचन (Locative plural)
दिक्षुdirections
दिक्षु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, बहुवचन (Locative plural)
चत्वारिfour
चत्वारि:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर् (संख्या-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन
पुराणिcities
पुराणि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन
लोकपालानाम्of the guardians of the worlds
लोकपालानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootलोक + पाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (लोकस्य पालाः)
इन्द्रादीनाम्of Indra and others
इन्द्रादीनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइन्द्र + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष (इन्द्रः आदिः येषाम्)
यत्which
यत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (relative)
उपरिष्टात्above
उपरिष्टात्:
Desha (देश)
TypeIndeclinable
Rootउपरिष्टात् (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (above)
सूर्यरथस्यof the Sun’s chariot
सूर्यरथस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसूर्य + रथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (सूर्यस्य रथः)
मेरुम्Mount Meru
मेरुम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमेरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन (Accusative singular)
परिभ्रमतःof (it) circling
परिभ्रमतः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootपरि-भ्रम् (धातु)
Formशतृ (present active participle) / वर्तमानकाले कृदन्त; षष्ठी विभक्ति, एकवचन (Genitive singular) — ‘of (the chariot) moving around’
संवत्सरात्मकम्having the nature of a year
संवत्सरात्मकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसंवत्सर + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण; तत्पुरुष (संवत्सरः आत्मा यस्य)
चक्रम्wheel, cycle
चक्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन
देवानाम्of the gods
देवानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, बहुवचन
अहोरात्राभ्याम्by day and night
अहोरात्राभ्याम्:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअहः + रात्रि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक/स्त्री; तृतीया विभक्ति, द्विवचन (Instrumental dual); द्वन्द्व (अहः + रात्रिः)
परिभ्रमतिrevolves, moves around
परिभ्रमति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि-भ्रम् (धातु)
Formलट् (Present); परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
Purport

The movement of the sun is confirmed in the Brahma-saṁhitā (5.52) : yasyājñāya bhramati saṁbhṛta-kāla-cakraḥ. The sun orbits around Mount Sumeru, for six months on the northern side and for six months on the southern. This adds up to the duration of a day and night of the demigods in the upper planetary systems.

Characters & Entities
I
Indra
S
Sūrya
M
Meru
M
Mānāsottara

FAQs

This verse describes Mānāsottara as a single boundary mountain in the middle of Jambūdvīpa, ten thousand yojanas in height and breadth, serving as a demarcation between regions (varṣas).

He is explaining Bhagavata cosmology: the sun’s orbit around Meru is linked to the turning of the yearly cycle (saṁvatsara) and the way time is experienced and calculated in higher planetary systems.

It cultivates detachment and devotion by reminding us that time relentlessly moves in cycles; recognizing this, one can prioritize bhakti and purposeful living over temporary pursuits.

←Previous Verse
Next Verse→