The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
tatra gato daṁśa-maśaka-samāpasadair manujaiḥ śalabha-śakunta-taskara-mūṣakādibhir uparudhyamāna-bahiḥ-prāṇaḥ kvacit parivartamāno ’sminn adhvany avidyā-kāma-karmabhir uparakta-manasānupapannārthaṁ nara-lokaṁ gandharva-nagaram upapannam iti mithyā-dṛṣṭir anupaśyati.
گھریلو زندگی میں بندھا ہوا جیو کبھی ڈنک مارنے والی مکھیوں اور مچھروں جیسے کمینے لوگوں سے، کبھی ٹڈیوں، شکاری پرندوں، چوروں اور چوہوں وغیرہ سے ستایا جاتا ہے؛ پھر بھی وہ اسی سنسار کے راستے پر بھٹکتا رہتا ہے۔ جہالت سے وہ خواہش میں رنگ کر کرم کرتا ہے، اور اسی میں ڈوبا ہوا ذہن اس فانی دنیا کو گندھرو نگر کی طرح سراب ہوتے ہوئے بھی دائمی سمجھ کر دیکھتا ہے۔
The following song is sung by Narottama dāsa Ṭhākura:
In this verse it signifies an illusory, unreal appearance—like a mirage—used to show that material society and its promises seem real to the conditioned soul but lack lasting substance.
Śukadeva uses these images as symbols for the constant disturbances and exploitations of material life—small and large troubles that harass one whose consciousness remains outward and sense-centered.
By recognizing the temporary nature of material goals, reducing desire-driven actions, and cultivating spiritual hearing and remembrance (bhakti) so the mind is no longer colored by avidyā, kāma, and karma.