Shloka 29

Kūrma Supports Mandara; Hālahala Appears; Śiva Becomes Nīlakaṇṭha

Devanagari script

मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्ग: । यत् तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९ ॥

Transliteration

mukhāni pañcopaniṣadas taveśa yais triṁśad-aṣṭottara-mantra-vargaḥ yat tac chivākhyaṁ paramātma-tattvaṁ deva svayaṁ-jyotir avasthitis te

Translation

اے ایش! پانچ اہم اُپنشد آپ کے پانچ چہرے ہیں، جن سے مشہور اڑتیس ویدک منتر ظاہر ہوئے۔ اے دیو! ‘شیو’ کے نام سے معروف آپ کا پرماتما-تتّو خود روشن ہے؛ آپ ہی پرم سچ کے طور پر براہِ راست قائم ہیں۔

Synonyms

• मुखानि: faces; mouths
• मुखानि: कर्ता (Karta/Subject; predicate set)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति; here प्रथमा (subject/predicate set)

• पञ्च-उपनिषदः: the five Upaniṣads
• पञ्च-उपनिषदः: कर्ता (Karta/Subject; predicate set)
• Type: Noun
• Root: पञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + उपनिषद् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा-विभक्ति; द्विगु-समासः (पञ्च उपनिषदः)

• तव: your
• तव: सम्बन्ध (Genitive/possessor)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive singular)

• ईश: O Lord
• ईश: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative singular)

• यैः: by which
• यैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्ग, बहुवचन, तृतीया-विभक्ति (Instrumental plural)

• त्रिंशत्-अष्टोत्तर-मन्त्र-वर्गः: the group of thirty-eight mantras
• त्रिंशत्-अष्टोत्तर-मन्त्र-वर्गः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: त्रिंशत् (संख्या) + अष्टोत्तर (प्रातिपदिक; अष्ट + उत्तर) + मन्त्र (प्रातिपदिक) + वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; संख्या-तत्पुरुषः (त्रिंशद्-अष्टोत्तर = 38) + षष्ठी-तत्पुरुषः (मन्त्राणां वर्गः)

• यत्: which
• यत्: विशेष्य-सम्बन्ध (Relative; predicate complement)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति; relative 'which/that'

• तत्: that
• तत्: विशेष्य-सम्बन्ध (Correlative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति; correlative 'that'

• शिव-आख्यम्: called ‘Śiva’
• शिव-आख्यम्: विशेषण (Adjective to 'तत्त्वम्')
• Type: Adjective
• Root: शिव (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक; √ख्या with आ-; 'named/called')
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति; तत्पुरुषः (शिव इति आख्यम् = called 'Śiva')

• परम-आत्म-तत्त्वम्: the principle of the Supreme Self
• परम-आत्म-तत्त्वम्: विशेष्य-सम्बन्ध (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: परम (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक) + तत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति; कर्मधारय/तत्पुरुषः (परमात्मनः तत्त्वम् = truth/principle of the Supreme Self)

• देव: O God
• देव: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative singular)

• स्वयम्-ज्योतिः: self-luminous light
• स्वयम्-ज्योतिः: विशेष्य-सम्बन्ध (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: स्वयम् (अव्यय) + ज्योतिस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; अव्ययीभावः (स्वयम् ज्योतिः = self-luminous)

• अवस्थितिः: abiding presence; state
• अवस्थितिः: विशेष्य-सम्बन्ध (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: अवस्थिति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति

• ते: your
• ते: सम्बन्ध (Genitive/possessor)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive singular)

Purport

The five mantras mentioned in this connection are as follows: (1) Puruṣa, (2) Aghora, (3) Sadyojāta, (4) Vāmadeva, and (5) Īśāna. These five mantras are within the category of thirty-eight special Vedic mantras chanted by Lord Śiva, who is therefore celebrated as Śiva or Mahādeva. Another reason why Lord Śiva is called Śiva, which means “all-auspicious,” is that he is self-illuminated, exactly like Lord Viṣṇu, who is the Paramātmā. Because Lord Śiva is directly an incarnation of Lord Viṣṇu, he is situated as Lord Viṣṇu’s direct representative. This fact is corroborated by a Vedic mantra: patiṁ viśvasyātmeśvaraṁ śāśvatam. śivam acyutam. The Supersoul is called by many names, of which Maheśvara, Śiva and Acyuta are especially mentioned.

Characters & Entities

• Gajendra
• Paramatma
• Shiva

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about the Supreme Lord being self-effulgent (svayaṁ-jyotiḥ)?

This verse describes the Lord’s reality as svayaṁ-jyotiḥ—self-luminous and ever-established—meaning His existence and consciousness are not dependent on anything else.

Why does Gajendra mention Upaniṣads and mantras in his prayer to the Lord?

Gajendra glorifies the Lord as the source and essence of Vedic revelation—identifying the Lord’s faces with the Upaniṣads and acknowledging that sacred mantras arise from Him.

Practical application of this shloka in modern life?

In crisis or confusion, remember the Divine as the unchanging, self-effulgent reality and seek refuge through sincere prayer and contemplation of sacred wisdom rather than panic or despair.