Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 3

समा स्थिराभिकाशा निरुत्खातिन्यचक्रखुरानक्षग्राहिण्यवृक्षगुल्मव्रततीस्तम्भकेदारश्वभ्रवल्मीकसिकतापङ्कभङ्गुरा दरणहीना च रथभूमिः हस्त्यश्वयोर्मनुष्याणां च समे विषमे हिता युद्धे निवेशे ॥ कZ_१०.४.०३ ॥

samā sthirābhikāśā nirutkhātiny acakrakhurānakṣagrāhiṇy avṛkṣagulmavratatīstambhakedāraśvabhravalmīkasikatāpaṅkabhaṅgurā daraṇahīnā ca rathabhūmiḥ hastyaśvayor manuṣyāṇāṃ ca same viṣame hitā yuddhe niveśe ca

رتھ کے لیے زمین ہموار، مضبوط، کھلی، ایسی کہ آسانی سے نہ کھودی جا سکے، اور ایسی کہ پہیے، کھُر یا دھُرا نہ پھنسے؛ درختوں، جھاڑیوں، باڑ، کھمبوں، کھیتوں، گڑھوں، دیمک کے ٹیلوں، ریت، کیچڑ اور بھربھری جگہوں سے پاک؛ اور دراڑوں سے خالی ہونی چاہیے۔ ایسی زمین ہاتھیوں، گھوڑوں اور آدمیوں کے لیے—ہموار ہو یا ناہموار—جنگ اور پڑاؤ دونوں میں مفید ہے۔

समाlevel, even
समा:
TypeAdjective
Rootसम
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (रथभूमिः इति विशेष्यस्य विशेषणम्)
स्थिराfirm, stable
स्थिरा:
TypeAdjective
Rootस्थिर
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (रथभूमिः इति विशेष्यस्य विशेषणम्)
अभिकाशाwell-visible, open/clear to view
अभिकाशा:
TypeAdjective
Rootअभि√काश् (काशते)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (रथभूमिः इति विशेष्यस्य विशेषणम्); कृदन्त-प्राय (काशा = प्रकाश/दृश्यता)
निरुत्खातिnot dug up; free from pits/dug-out spots
निरुत्खाति:
TypeAdjective (Kṛdanta)
Rootनिर्-उत्-√खन् (खनति)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; भूतकर्मणि/निष्पन्नार्थे (उत्खात = dug up)
अन्यचक्रखुरानक्षग्राहिणीnot catching/entangling wheels, hooves, or axle-parts (i.e., not obstructive)
अन्यचक्रखुरानक्षग्राहिणी:
TypeAdjective (Kṛdanta)
Rootग्राहिणी (√ग्रह्)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; रथभूमेः विशेषणम्
अवृक्षगुल्मव्रततीस्तम्भकेदारश्वभ्रवल्मीकसिकतापङ्कभङ्गुराnot made uneven/obstructed by trees, shrubs, creeper-thickets, posts, fields, pits, anthills, sand, or mud
अवृक्षगुल्मव्रततीस्तम्भकेदारश्वभ्रवल्मीकसिकतापङ्कभङ्गुरा:
TypeAdjective
Rootभङ्गुर
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; रथभूमेः विशेषणम्
दरणहीनाfree from cracks/fissures
दरणहीना:
TypeAdjective
Rootदरण + हीन
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; रथभूमेः विशेषणम्
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
रथभूमिःchariot-ground; terrain suitable for chariots
रथभूमिः:
TypeNoun
Rootरथभूमि
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; कर्तृ/विषय-निर्देशः
हस्त्यश्वयोःof elephants and horses
हस्त्यश्वयोः:
TypeNoun (Dual compound)
Rootहस्तिन् + अश्व
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी-द्विवचन (सम्बन्ध/उपयोग-निर्देशः)
मनुष्याणाम्of men (infantry)
मनुष्याणाम्:
TypeNoun
Rootमनुष्य
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी-बहुवचन
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
समेon level ground
समे:
TypeAdjective (used substantively)
Rootसम
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन (समे [स्थले])
विषमेon uneven ground
विषमे:
TypeAdjective (used substantively)
Rootविषम
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन (विषमे [स्थले])
हिताsuitable, beneficial, fit
हिता:
TypeAdjective (Kṛdanta)
Root√धा (हित = धातु-निष्पन्न) / हित
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; रथभूमेः विशेषणम्; ‘हित’ = उपकारक/उपयुक्त
युद्धेin battle
युद्धे:
TypeNoun
Rootयुद्ध
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन
निवेशेin encampment/deployment (camping, positioning troops)
निवेशे:
TypeNoun
Rootनिवेश
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन
C
chariots
E
elephants
H
horses
I
infantry

FAQs

Because mobility systems fail on small terrain defects; preventing breakdowns preserves tempo and reduces vulnerability during movement and camp setup.

The same ground qualities also support elephants, horses, and infantry—indicating an early concept of shared mobility/assembly areas.