Sutra 3
Devanagari script
प्रवृत्तहिंसानामपरिगृहीतानां षड्भागं गृह्णीयात्मत्स्यपक्षिणां दशभागं वाधिकं मृगपशूनां शुल्कं वाधिकम् ॥ कZ_०२.२६.०३ ॥
Transliteration
pravṛttahiṃsānām aparigṛhītānāṃ ṣaḍbhāgaṃ gṛhṇīyāt matsyapakṣiṇāṃ daśabhāgaṃ vādhikaṃ mṛgapaśūnāṃ śulkaṃ vādhikam
Translation
جن جانوروں کے لیے نقصان پہنچانا جائز ہے اور جو کسی کی ملکیت میں نہیں، اُن میں سے وہ چھٹا حصہ لے؛ مچھلیوں اور پرندوں میں سے دسواں حصہ؛ اور شکار کے جانوروں اور مویشیوں پر اضافی محصول۔
Word by Word
प्रवृत्तengaged in / set in motion / active
प्रवृत्त:
TypeAdjective (Kṛdanta)
Root√वृत् (वर्तते) / प्रवृत्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुं/नपुं एकवचन प्रथमा/द्वितीया; विशेषण
हिंसानाम्of killings / of slaughtering acts
हिंसानाम्:
TypeNoun
Rootहिंसा (from √हिंस्)
Formस्त्रीलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी
अपरिगृहीतानाम्of those not seized/appropriated (i.e., not taken into possession)
अपरिगृहीतानाम्:
TypeAdjective (Kṛdanta)
Rootपरि-√ग्रह् (परिगृह्णाति) / अपरिगृहीत (कृदन्त)
Formनञ्-पूर्वक भूतकृदन्त (क्त), बहुवचन, षष्ठी; विशेषण
षड्भागम्a sixth part (one-sixth share)
षड्भागम्:
TypeNoun
Rootषड् + भाग
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘one-sixth share’
गृह्णीयात्should take / should collect
गृह्णीयात्:
TypeVerb
Root√ग्रह् (गृह्णाति)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
मत्स्यof fish
मत्स्य:
TypeNoun
Rootमत्स्य
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी (समासपूर्वपद)
पक्षिणाम्of birds
पक्षिणाम्:
TypeNoun
Rootपक्षिन्
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी
दशभागम्a tenth part (one-tenth share)
दशभागम्:
TypeNoun
Rootदश + भाग
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘one-tenth share’
वाor / alternatively
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formनिपात (विकल्प/समुच्चयार्थ)
अधिकम्more / additional
अधिकम्:
TypeAdjective
Rootअधिक
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; (भागम् इत्यस्य विशेषणम्)
मृगof wild animals/game
मृग:
TypeNoun
Rootमृग
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी (समासपूर्वपद)
पशूनाम्of animals/cattle
पशूनाम्:
TypeNoun
Rootपशु
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी
शुल्कम्duty / toll / tax
शुल्कम्:
TypeNoun
Rootशुल्क
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (गृह्णीयात् इत्यस्य कर्म)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formनिपात (विकल्पार्थ)
अधिकम्more / additional
अधिकम्:
TypeAdjective
Rootअधिक
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; (शुल्कम् इत्यस्य विशेषणम्)
Entities Mentioned
S
state (implicit)H
hunters/fishers (implicit)M
matsya (fish)P
pakṣi (birds)M
mṛga (game)P
paśu (animals)Ṣ
ṣaḍbhāga (one-sixth)D
daśabhāga (one-tenth)Ś
śulka (duty)FAQs
2.26.02 penalizes prohibited harm (a fine). 2.26.03 governs permitted extraction from commons (a revenue share/duty), treating it as taxable use rather than a crime.
Shares scale with actual yield/value, making collection adaptive to output and reducing incentives to understate profitability relative to a flat charge.