Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Yoga & Brahma-vidya, Shloka 22

Chapter 373 — ध्यानम्

Dhyāna / Meditation

विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं

viṣṇudharmaś ca tatkandamiti padmaṃ vicintayet taddharmajñānavairāgyaṃ śivaiśvaryamayaṃ paraṃ

کنول کا دھیان کرتے ہوئے یوں سمجھے: “اس کا کَند وِشنو اور دھرم ہے۔” اسی سے دھرم، معرفت اور ویراغیہ پیدا ہوتے ہیں—جو برتر اور شِو کے ایشوریہ سے معمور ہیں۔

विष्णु-धर्मःViṣṇu’s dharma
विष्णु-धर्मः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषसमासः (विष्णोः धर्मः)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
तत्-कन्दम्its bulb
तत्-कन्दम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + कन्द (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः (तस्य कन्दम्)
इतिthus; as
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/निरूपणार्थक-अव्यय (quotative particle)
पद्मम्the lotus
पद्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपद्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विचिन्तयेत्should contemplate
विचिन्तयेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + चिन्त् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तत्-धर्म-ज्ञान-वैराग्यम्its dharma, knowledge, and dispassion
तत्-धर्म-ज्ञान-वैराग्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक) + ज्ञान (प्रातिपदिक) + वैराग्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः (तस्य धर्म-ज्ञान-वैराग्यम्)
शिव-ऐश्वर्य-मयम्filled with Śiva’s sovereignty
शिव-ऐश्वर्य-मयम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशिव (प्रातिपदिक) + ऐश्वर्य (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः (शिवस्य ऐश्वर्येण मयम्/पूर्णम्)
परम्supreme
परम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of तत्-धर्म-ज्ञान-वैराग्यम्)

Lord Agni (teaching sage Vasiṣṭha)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Tantra","secondary_vidya":"Mantra","practical_application":"Teaches mantra-nyāsa style contemplation: assign Viṣṇu and Dharma to the lotus-bulb (kanda) and contemplate the arising of dharma, jñāna, vairāgya culminating in Śiva-aiśvarya—integrating sectarian principles within a single inner ritual map.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Kanda-nyāsa: Viṣṇu–Dharma in the bulb; emergence of Dharma–Jñāna–Vairāgya into Śiva-aiśvarya","lookup_keywords":["kanda-nyāsa","viṣṇu-dharma","padma-vicintana","jñāna-vairāgya","śiva-aiśvarya"],"quick_summary":"Place Viṣṇu and Dharma in the lotus-bulb as the root principle; contemplate dharma, knowledge, and dispassion arising from it, culminating in the supreme lordly power identified with Śiva."}

Concept: Tattva-samanvaya (harmonizing Viṣṇu and Śiva principles) through an inner causal sequence: dharma → jñāna → vairāgya → para-aiśvarya.

Application: During japa/dhyāna, mentally install (nyāsa) foundational dharma in the ‘root’ (kanda), then contemplate ethical living, insight, and detachment as the ascending path to supreme lordship/realization.

Khanda Section: Yoga–Dhyana–Tantric Padma (Lotus) Visualization / Mantra-nyasa (Subtle-body contemplation)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A lotus with its bulb labeled ‘Viṣṇu-dharma’; from it rise three luminous streams labeled dharma, jñāna, vairāgya, culminating in a radiant crown labeled ‘Śiva-aiśvarya’.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, symbolic lotus diagram with traditional ornament, bulb region bearing Viṣṇu emblems (conch/disc subtly), upper radiance with Śiva aura (crescent/third-eye motif abstract), flowing bands for dharma-jñāna-vairāgya.","tanjore_prompt":"Tanjore, gold-embossed lotus with Viṣṇu symbols at the base, ascending gold rays marked dharma/jñāna/vairāgya, top radiance with Śiva-like luster, rich jewel tones and sacred symmetry.","mysore_prompt":"Mysore painting, didactic composition: lotus cross-section with neat labels, base icon of Viṣṇu, top iconographic glow for Śiva-aiśvarya, clean lines and soft shading for clarity.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, refined allegorical diagram: lotus with calligraphed labels, subtle Viṣṇu and Śiva motifs integrated, delicate color washes, emphasis on conceptual ascent."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Kedar","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: विष्णु-धर्मः + च → विष्णुधर्मश् च (विसर्ग-सन्धि); तत्-कन्दम् + इति → तत्कन्दमिति; तत्-धर्म-ज्ञान-वैराग्यम् (समास/समाहार)

Related Themes: Agni Purana 373.21 (petals as aṇimā-ādi; jñāna-vairāgya); Agni Purana 373.23 (central flame in karnikā)

V
Vishnu
D
Dharma
S
Shiva
P
Padma (Lotus)

FAQs

It teaches padma-dhyāna: a lotus-visualization where the kanda (bulb/root) is identified with Viṣṇu and Dharma, and the meditator contemplates the arising of dharma, jñāna, and vairāgya culminating in Śiva’s aiśvarya.

It integrates multiple domains—devatā-tattva (Viṣṇu/Śiva theology), dharma (normative sacred law), and yoga/meditation technique (padma visualization)—showing how the Agni Purana catalogs practical sādhanā alongside doctrinal teaching.

By grounding meditation in dharma and directing it toward knowledge and dispassion, the practice is framed as a path to supreme auspicious sovereignty (śivaiśvarya), i.e., inner mastery and liberation-oriented merit.