Next Verse

Agni Purana — Ayurveda, Shloka 1

Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)

आनि नाम द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चविशतिरिति ञ , ट च कर्पूरजहुकातैलमिति ख कर्पूरजानुकातैलमिति ज अथ त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्ररूपौषधकथनं धन्वन्तरिर् उवाच आयुरारोग्यकर्तर ओंकारद्याश् च नाकदाः ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत्

āni nāma dvyaśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ pañcaviśatiriti ña , ṭa ca karpūrajahukātailamiti kha karpūrajānukātailamiti ja atha tryaśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ mantrarūpauṣadhakathanaṃ dhanvantarir uvāca āyurārogyakartara oṃkāradyāś ca nākadāḥ oṃkāraḥ paramo mantrastaṃ japtvā cāmaro bhavet

اب ‘منتر-روپ اوشدھ کتھن’ نامی دو سو تراسیواں باب شروع ہوتا ہے۔ دھنونتری نے کہا—‘اومکار اور اوم سے شروع ہونے والے منتر اصول عمر اور عافیت عطا کرتے ہیں اور سادھک کو آسمانی حالت تک لے جاتے ہیں۔ اومکار ہی پرم منتر ہے؛ اس کا جپ کرنے سے انسان امرتا پاتا ہے۔’

आनिĀni (name/title)
आनि:
Saṃjñā (संज्ञा)
TypeNoun
Rootआनि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (पाठभेदानुसार), प्रथमा (1st), एकवचन; अध्यायनाम (chapter-title element)
नामnamed
नाम:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
Formअव्यय; नामनिर्देशार्थक (called/named)
द्व्यशीति-अधिक-द्विशततमःthe 282nd
द्व्यशीति-अधिक-द्विशततमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्व्यशीति (संख्या) + अधिक (प्रातिपदिक) + द्विशततम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; संख्यावाचक-समासः (200th + 82 more = 282nd)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
पञ्चविंशतिःtwenty-five
पञ्चविंशतिः:
Saṃkhyā (संख्या/विशेषणार्थ)
TypeNoun
Rootपञ्चविंशति (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; संख्यावाचक
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्त्यर्थक (thus)
‘ña’ (manuscript marker)
:
Saṃjñā (संज्ञा)
TypeNoun
Rootञ (वर्ण/प्रातिपदिक)
Formअव्यक्त-प्रातिपदिक; प्रथमा, एकवचन; पाठचिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत (manuscript siglum)
‘ṭa’ (manuscript marker)
:
Saṃjñā (संज्ञा)
TypeNoun
Rootट (वर्ण/प्रातिपदिक)
Formअव्यक्त-प्रातिपदिक; प्रथमा, एकवचन; पाठचिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
कर्पूर-जहुका-तैलम्camphor-jahukā oil (variant reading)
कर्पूर-जहुका-तैलम्:
Saṃjñā/Viśeṣya (संज्ञा/विशेष्य)
TypeNoun
Rootकर्पूर (प्रातिपदिक) + जहुका (प्रातिपदिक) + तैल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (कर्पूर-जहुकायुक्तं तैलम्)
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणार्थक
‘kha’ (manuscript marker)
:
Saṃjñā (संज्ञा)
TypeNoun
Rootख (वर्ण/प्रातिपदिक)
Formअव्यक्त-प्रातिपदिक; प्रथमा, एकवचन; पाठचिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
कर्पूर-जानुका-तैलम्camphor-jānukā oil (variant reading)
कर्पूर-जानुका-तैलम्:
Saṃjñā/Viśeṣya (संज्ञा/विशेष्य)
TypeNoun
Rootकर्पूर (प्रातिपदिक) + जानुका (प्रातिपदिक) + तैल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (कर्पूर-जानुकायुक्तं तैलम्)
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणार्थक
‘ja’ (manuscript marker)
:
Saṃjñā (संज्ञा)
TypeNoun
Rootज (वर्ण/प्रातिपदिक)
Formअव्यक्त-प्रातिपदिक; प्रथमा, एकवचन; पाठचिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
अथnow/then
अथ:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भ/अनन्तरार्थक (now/then)
त्र्यशीति-अधिक-द्विशततमःthe 283rd
त्र्यशीति-अधिक-द्विशततमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्र्यशीति (संख्या) + अधिक (प्रातिपदिक) + द्विशततम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; संख्यावाचक-समासः (283rd)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मन्त्र-रूप-औषध-कथनम्description of mantra-formed medicines
मन्त्र-रूप-औषध-कथनम्:
Viśeṣya (विशेष्य)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक) + औषध (प्रातिपदिक) + कथन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (मन्त्ररूपाणाम् औषधानां कथनम्)
धन्वन्तरिःDhanvantari
धन्वन्तरिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधन्वन्तरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
आयुः-आरोग्य-कर्तारःmakers of longevity and health
आयुः-आरोग्य-कर्तारः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक) + आरोग्य (प्रातिपदिक) + कर्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहु-तत्पुरुषः (आयुरारोग्ययोः कर्तारः)
ओंकार-आद्याःbeginning with Oṃkāra
ओंकार-आद्याः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootओंकार (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘beginning with Oṃkāra’
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
नाकदाःgivers of heaven (reading-dependent)
नाकदाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनाकद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (पाठानुसार अर्थः अस्पष्टः—सम्भवतः ‘स्वर्गदाः/नाकदाः’)
ओंकारःOṃkāra
ओंकारः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootओंकार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परमःsupreme
परमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मन्त्रःmantra
मन्त्रः:
Viśeṣya (विशेष्य)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तम्that (mantra)
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
जप्त्वाhaving recited
जप्त्वा:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootजप् (धातु)
Formक्त्वान्त (gerund), ‘having recited’
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
अमरःimmortal / a god
अमरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअमर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
भवेत्would become
भवेत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Dhanvantari

Vidya Category: {"primary_vidya":"Mantra","secondary_vidya":"Ayurveda","practical_application":"Mantra-therapy and longevity practice centered on Oṃ: using japa of Oṃ as a supreme mantra for āyus (lifespan), ārogya (health), and transcendence of death; establishes chapter scope ‘mantra as medicine’.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Mantra","entry_title":"Oṃkāra as Mantra-Rūpa Auṣadha (Supreme Mantra for Āyus and Ārogya)","lookup_keywords":["oṃkāra","mantra-rūpa-auṣadha","āyus","ārogya","Dhanvantari"],"quick_summary":"Dhanvantari teaches that Oṃ and Oṃ-beginning mantras bestow health and longevity; Oṃ is declared supreme, and its repetition is praised as leading toward deathlessness."}

Concept: Oṃ as the supreme mantra (praṇava) linking health, longevity, and liberation-oriented ‘deathlessness’.

Application: Adopts praṇava-japa as a daily sādhanā for mental steadiness and as a sacral support to well-being and long life.

Khanda Section: Ayurveda (Mantra-rūpa Auṣadha / Mantra-therapy and longevity practices)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"Dhanvantari instructs disciples on ‘mantras as medicine’; the syllable Oṃ is depicted prominently, with a calm sādhaka performing japa, suggesting health and longevity.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, Dhanvantari seated with medicinal pot (amṛta-kalaśa) and scripture, large stylized Oṃ glyph behind, disciples listening, warm earthy palette and flat iconic forms.","tanjore_prompt":"Tanjore painting, Dhanvantari with gold halo and ornate jewelry, Oṃ rendered in gold leaf, disciples with rosaries, rich red background, temple-like framing.","mysore_prompt":"Mysore style, instructional scene: Dhanvantari pointing to a manuscript titled mantra-rūpa-auṣadha, practitioner doing japa with mālā, subtle depiction of breath and calm mind, fine detailing.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, scholarly assembly with Dhanvantari as physician-sage, calligraphic Oṃ on a folio, attendants with herb jars, refined architecture and textiles, serene expressions."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"devotional","suggested_raga":"Ahir Bhairav","pace":"slow","voice_tone":"contemplative"}

Sandhi Resolution Notes: dviśatatamo 'dhyāyaḥ→द्विशततमः अध्यायः; dhanvantarir uvāca→धन्वन्तरिः उवाच; oṃkāradyāś→ओंकार-आद्याः; mantrastaṃ→मन्त्रः तम्; japtvā cāmaro→जप्त्वा च अमरः.

Related Themes: Agni Purana 283 (entire chapter on mantra-rūpa auṣadha); Agni Purana 282 (preceding practical remedies and occult operations as contrast/complement)

D
Dhanvantari
O
Oṃkāra (Praṇava)

FAQs

It teaches mantra-therapy: the Praṇava (Oṃ) is prescribed as a supreme mantra whose japa is said to promote longevity (āyus) and health (ārogya), functioning as a spiritual-therapeutic remedy.

It demonstrates the text’s Ayurveda coverage by integrating medical aims (disease-free life, longevity) with ritual practice (mantra-japa), showing how the Agni Purana compiles practical health instruction alongside religious disciplines.

The verse frames Oṃ-japa as purificatory and merit-bearing, promising uplift to a heavenly state and culminating benefit described as ‘deathlessness’ (amara-bhāva), i.e., transcending fear of death through sustained spiritual practice.