Agni Purana — Ayurveda, Shloka 20

Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि

Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases

Devanagari script

स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

Transliteration

snehapāke ca tadguṇamiti kha tattulyatāpyasya tathā yathā bhavati suśruta iti kha upakramadvayaṃ proktaṃ tarpaṇaṃ vāpyatarpaṇaṃ hitāśī ca mitāśī ca jīrṇāśī ca tathā bhavet

Translation

سنیہ پاک (گھی، تیل وغیرہ کی تیاری) میں اس کی علامتی خوبیاں پہچانی جائیں؛ اور اسی کے مطابق حرارت دی جائے—جیسا کہ سُشروت نے فرمایا۔ دو طریقۂ علاج بتائے گئے ہیں: ترپن (تقویت و تغذیہ) اور اترپن (تخفیف/کمی کرنے والا)۔ آدمی ہِت آہار کھائے، میانہ مقدار میں کھائے، اور پچھلا کھانا ہضم ہونے کے بعد ہی کھائے۔

Word by Word

• स्नेहपाके: in the cooking with fats
• स्नेहपाके: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्नेह (प्रातिपदिक) + पाक (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी (Locative/अधिकरण), एकवचन, पुल्लिङ्ग; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (snehapāka = cooking with fats)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• तद्गुणम्: its quality/property
• तद्गुणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (its quality)

• इति: thus/“…”
• इति: Vacanaprayoga (वचनप्रयोग)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/समाप्त्यर्थक अव्यय (quotative particle)

• ख: (variant marker)
• ख: Anukarana (अनुकरण/marker)
• Type: Indeclinable
• Root: ख (अव्यय/पाठचिह्न)
• Form: पाठभेद-सूचक (textual marker)

• तत्-तुल्य-ताप्यस्य: of the heating/processing equal to that
• तत्-तुल्य-ताप्यस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तत् (सर्वनाम) + तुल्य (प्रातिपदिक) + ताप्य (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (Genitive), एकवचन, पुल्लिङ्ग; समासः—तत्पुरुष (tattulya-tāpya = that-equivalent heating/processing; context-specific)

• तथा: likewise/so
• तथा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: रीत्यर्थक अव्यय (adverb: in that manner)

• यथा: as/just as
• यथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकारवाचक अव्यय (as/just as)

• भवति: is/occurs
• भवति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• सुश्रुत: Suśruta
• सुश्रुत: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुश्रुत (प्रातिपदिक; व्यक्तिनाम)
• Form: प्रथमा (Nominative), एकवचन, पुल्लिङ्ग; संबोधनार्थे नाम (proper name)

• इति: thus
• इति: Vacanaprayoga (वचनप्रयोग)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरणार्थक अव्यय

• ख: (variant marker)
• ख: Anukarana (अनुकरण/marker)
• Type: Indeclinable
• Root: ख (अव्यय/पाठचिह्न)
• Form: पाठभेद-सूचक

• उपक्रमद्वयम्: the two treatments
• उपक्रमद्वयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: उपक्रम (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; समासः—तत्पुरुष (two measures/therapies)

• प्रोक्तम्: is said/declared
• प्रोक्तम्: Vidheyaviseshana (विधेयविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त—क्त)
• Form: प्रथमा (Nominative), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; क्त-प्रत्यय (past passive participle)

• तर्पणम्: nourishing/satiating therapy
• तर्पणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तर्पण (प्रातिपदिक; कृदन्त-भाववाचक)
• Form: प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग

• वा: or
• वा: Vikalpa (विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक अव्यय (or)

• अपि: also
• अपि: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थक अव्यय (also)

• अतर्पणम्: non-nourishing/depleting therapy
• अतर्पणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ- (निषेध) + तर्पण (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; नञ्-समासभाव (negated)

• हिताशी: one who eats wholesome (food)
• हिताशी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हित (प्रातिपदिक) + आशिन् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (Nominative), एकवचन, पुल्लिङ्ग; समासः—तत्पुरुष (one who eats wholesome food)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक

• मिताशी: one who eats moderately
• मिताशी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मित (प्रातिपदिक) + आशिन् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन, पुल्लिङ्ग; समासः—तत्पुरुष (one who eats moderately)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक

• जीर्णाशी: one who eats only after digestion
• जीर्णाशी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: जीर्ण (प्रातिपदिक) + आशिन् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन, पुल्लिङ्ग; समासः—तत्पुरुष (one who eats after digestion)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक

• तथा: thus/so
• तथा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: रीत्यर्थक अव्यय

• भवेत्: should be/become
• भवेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Lord Agni (traditional Agni Purana narrator) instructing sage Vasiṣṭha

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: तद्गुणम् = तत् + गुणम्. तत्तुल्यताप्यस्य = तत् + तुल्यताप्यस्य (तत् + त्- आरम्भ). वाप्यतर्पणं = वा + अपि + अतर्पणम् (पदच्छेद).

Characters & Entities

• Suśruta

FAQs

What technical or ritual knowledge (Vidya) is imparted in this verse?

Ayurvedic technical guidance: correct processing of fats (snehapāka), the paired therapeutic strategies of nourishment (tarpaṇa) and depletion/lightening (atarpaṇa), and practical dietary conduct—wholesome food, measured portions, and eating only after digestion.

How does this verse contribute to the 'Encyclopedic' nature of the Agni Purana?

It shows the Agni Purana incorporating classical medical authority (Suśruta) and summarizing core Ayurvedic treatment logic (two upakramas) alongside everyday health disciplines (pathya rules), demonstrating the text’s wide scope beyond mythology into applied medicine.

What is the spiritual or karmic significance of this specific instruction?

By promoting restraint, wholesomeness, and disciplined timing of meals, the verse frames bodily regulation as a form of dharmic self-governance—supporting purity, steadiness of mind, and reduced harm caused by excess or improper living.