
Śāntivrata-vidhiḥ (Ananta-Śeṣa-nāga-pūjā-sahitaḥ)
Ritual-Manual
Sa loob ng pagtuturo nina Varāha at Pṛthivī, inihahatid ang aral na ipinasa kung saan si Ṛṣi Agastya ay nagtuturo sa isang hari tungkol sa Śāntivrata—isang praktikal na pagsasagawa para sa mga maybahay upang makamit ang matatag na kapayapaan (śānti). Nagsisimula ito sa pañcamī ng maliwanag na kalahati ng Kārttika at tumatagal ng isang taon, na may pag-iwas sa maaasim na pagkain. Tuwing gabi sinasamba si Hari na iniisip na nagpapahinga sa ibabaw ni Śeṣa (Ananta), at pagkatapos ay iginagalang ang mga tiyak na nāga sa pamamagitan ng paglalapat sa iba’t ibang bahagi ng katawan mula paa hanggang ulo (aṅganyāsa). Kasama ang pagpaligo sa diyos sa gatas, homa na gatas at linga, at sa pagtatapos ng taon ay pagpapakain sa mga brāhmaṇa at pag-aalay ng gintong anyo ng nāga. Iniuugnay ng teksto ang kaayusan ng ritwal sa katatagang panlipunan at sa pagbawas ng takot sa mga ahas, na itinatapat ang pagkakaisa ng tahanan sa kagalingan ng daigdig.
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि तव राजन् शृणुष्व तत् । येन चीर्णेन शान्तिः स्यात् सर्वदा गृहमेधिनाम् ॥ ६०.१ ॥
Sinabi ni Agastya: “O hari, makinig ka. Ipaliwanag ko sa iyo ang Śānti‑vrata, ang panatang pangkapayapaan; sa pagsasagawa nito, ang kapayapaan ay laging sumisibol para sa mga maybahay.”
Verse 2
पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके मासि सुव्रत । अरभेद् वर्षमेकं तु भुञ्जीयादम्लवर्जितम् ॥ ६०.२ ॥
Sa ikalimang araw ng maliwanag na kalahati ng buwan sa buwan ng Kārttika, O may mabuting panata, magsimula at sa loob ng isang buong taon ay mamuhay sa pagkaing walang maasim.
Verse 3
नक्तं देवं तु सम्पूज्य हरिं शेषोपरि स्थितम् । अनन्तायेति पादौ तु वासुकायेति वै कटिम् ॥ ६०.३ ॥
Sa gabi, matapos sambahin nang wasto si Hari, ang banal na nakaluklok sa ibabaw ni Śeṣa, tawagin ang mga paa bilang “Ananta,” at ang baywang bilang “Vāsuka.”
Verse 4
तक्षकाश्येति जठरमुरः कर्कोटकाय च । पद्माय कण्ठं सम्पूज्य महापद्माय दोर्युगम् ॥ ६०.४ ॥
Sa pagbigkas ng “(pagpupugay) kay Takṣaka,” igalang ang tiyan; at “kay Karkoṭaka,” ang dibdib. Matapos sambahin ang lalamunan sa pormulang “kay Padma,” sambahin ang dalawang bisig sa pormulang “kay Mahāpadma.”
Verse 5
शङ्खपालाय वक्त्रं तु कुटिलायेति वै शिरः । एवं विष्णुगतं पूज्य पृथक्त्वेन च पूजयेत् ॥ ६०.५ ॥
Ituring ang mukha (vaktra) na nauukol kay Śaṅkhapāla, at ang ulo (śiras) na nauukol kay Kuṭila. Sa gayon, matapos sambahin ang mga bahaging itinakda kay Viṣṇu, sambahin din ang bawat isa nang hiwalay, bilang magkakaibang anyo.
Verse 6
क्षीरेण स्नपनं कुर्यात् तानुद्दिश्य हरेः पुनः । तदग्रे होमयेत् क्षीरं तिलैः सह विचक्षणः ॥ ६०.६ ॥
Dapat magsagawa ng pagligo (abhisheka) sa gatas, muling iniaalay iyon para sa kanila kaugnay ni Hari. Pagkatapos, sa harap ng ritwal o dambana, ang marunong ay maghandog ng gatas sa apoy kasama ng mga buto ng linga (til).
Verse 7
एवं संवत्सरस्यान्ते कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । नागं तु काञ्चनं कुर्याद् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६०.७ ॥
Sa gayon, sa pagtatapos ng isang taon, dapat maghanda ng pagpapakain para sa mga brāhmaṇa; at dapat magpagawa ng ahas na ginto at ihandog iyon sa isang brāhmaṇa.
Verse 8
एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतमेतन्नराधिपः । तस्य शान्तिर्भवेन्नित्यं नागानां न भयṃ तथा ॥ ६०.८ ॥
O pinuno ng mga tao, ang sinumang tumutupad ng panatang ito nang may debosyon—nagkakamit siya ng palagiang kapayapaan; at gayundin, wala siyang takot mula sa mga nāga, ang mga nilalang na ahas.
The text frames peace (śānti) as a household virtue cultivated through disciplined, time-bound observance: regulated diet, regular worship, and socially redistributive acts (brāhmaṇa-bhojana and dāna). The underlying logic links ritual order and self-restraint to sustained domestic stability and the mitigation of harms symbolized by nāgas.
The observance begins on pañcamī (the fifth tithi) of the śuklapakṣa (bright fortnight) in the month of Kārttika and is performed for one full year (saṃvatsara). The worship is specified as nakta (night-time) devotion.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter employs nāga symbolism—often associated with subterranean waters, land stability, and liminal terrestrial forces—within a protective and harmonizing rite. By prescribing non-violent, regulated conduct and offerings that culminate in communal feeding and gifting, the text can be read as aligning household practice with the maintenance of social and terrestrial equilibrium.
The speaker identified in the transmitted instruction is the sage Agastya, addressing a rājā (king). No dynastic genealogy is specified in these verses, but the presence of Agastya situates the instruction within a sage-to-king didactic model common to Purāṇic legal-ritual discourse.