Adhyaya 4: Sati’s Death and the Assault on Daksha’s Sacrifice: Virabhadra versus the Devas

Verse 1

इति श्रीवामपुराणे तृतीयो ऽध्ययः पुलस्त्य उवाच एवं कपाली संजातो देवर्षे भगवान्हरः अनेन कारणेनासौ दक्षेण न निमन्त्रितः

Sa gayon nagtatapos ang ikatlong kabanata ng kagalang-galang na Vāmana Purāṇa. Sinabi ni Pulastya: “Sa ganitong paraan, O devarṣi, ang Mapalad na Hara ay naging ‘Kapālī’ (tagapagdala ng bungo). Dahil dito, hindi siya inanyayahan ni Dakṣa sa yajña.”

Verse 2

कपालिजायेति सतीं विज्ञायाथ प्रजापतिः यज्ञे चार्हापि दुहिता दक्षेण न निमन्त्रिता

Nang makilala ni Prajāpati Dakṣa si Satī bilang “asawa ni Kapālī,” hindi niya inanyayahan sa yajña ang sarili niyang anak na babae, bagaman siya’y karapat-dapat parangalan doon.

Verse 3

एतस्मिन्नन्तरे देवीं द्रष्टुं गौतमनन्दिनी जया जगाम शैलेन्द्रं मन्दरं चारुकन्दरम्

Samantala, si Jayā—anak na babae ni Gautama—ay nagtungo upang masilayan ang Diyosa, sa maringal na Bundok Mandara, panginoon ng mga bundok, na may mga yungib na kaaya-aya.

Verse 4

तामागतां सती दृष्ट्वा जयमेकामुवाच ह किमर्थं विजया नागाज्जयन्ती चापराजिता

Nang makita ni Satī na si Jayā ay dumating na mag-isa, sinabi niya: “Bakit hindi sumama si Vijayā, at gayundin sina Jayantī at Aparājitā?”

Verse 5

सा देव्या वचनं श्रुत्वा उवाच परमेश्वरीम् गता निमन्त्रिताः सर्वा मखे मातामहस्य ताः

Nang marinig ang mga salita ng Diyosa, sumagot siya sa Kataas-taasang Diyosa: “Silang lahat ay umalis na, sapagkat inanyayahan sa paghahandog na yajña ng lolo sa ina.”

Verse 6

समं पित्रा गौतमेन मात्रा चैवाप्यहल्यया अहं समागता द्रष्टुं त्वां तत्र गमनोत्सुका

Dumating ako kasama ang aking ama na si Gautama at ang aking ina na si Ahalyā upang masilayan Ka, at sabik din akong magtungo roon (sa pagtitipon).

Verse 7

किं त्वं न व्रजसे तत्र तथा देवो महेश्वरः नामन्त्रितासि तातेन उताहोस्विद् व्रजिष्यसि

Bakit hindi Ka nagtutungo roon? Naroon din ang diyos na si Maheśvara. Hindi Ka ba inanyayahan ng ama, o pupunta Ka pa rin (kahit hindi inanyayahan)?

Verse 8

गतास्तु ऋषयः सर्वे ऋषिपत्न्यः सुरास्तथा मातृष्वसः शशाङ्कश्च सपत्नीको गतः क्रतुम्

Nakapunta na ang lahat ng mga rishi, pati ang mga asawa ng mga rishi, at gayundin ang mga diyos. Pati ang mga tiyuhin sa ina; at si Śaśāṅka (ang Buwan) kasama ang kanyang asawa ay nagtungo sa handog na sakripisyo (kratu).

Verse 9

चतुर्दशसु लोकेषु जन्तवो ये चराचराः निमन्त्रिताः क्रतौ सर्वे किं नासि त्वं निमन्त्रिता

Sa labing-apat na daigdig, ang lahat ng nilalang—gumagalaw man o hindi—ay inanyayahan sa handog na sakripisyo. Bakit kung gayon ay hindi ka inanyayahan?

Verse 10

पुलस्त्य उवाच/ जयायास्तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातसमं सती मन्युनाभिप्लुता ब्रह्मन् पञ्चत्वमगमत् ततः

Sinabi ni Pulastya: “Nang marinig ang mga salita ni Jaya—na tila pagbagsak ng kulog—ang babaeng banal, O Brahman, na nilamon ng poot, ay sumapit sa kamatayan.”

Verse 11

जया मृतां सतीं दृष्ट्वा क्रोधशोकपरिप्लुता मुञ्चती वारि नेत्राभ्यां सस्वरं विललाप ह

Nang makita ni Jaya na patay na ang babaeng banal, siya’y nilamon ng poot at dalamhati; nagbuhos ng luha mula sa kanyang mga mata at humagulgol nang malakas.

Verse 12

आक्रन्दितध्वनिं श्रुत्वा शूलपाणिस्त्रिलोचनः आः किमेतदितीत्युक्त्वा जयाभ्याशमुपागतः

Nang marinig ang tinig ng panaghoy, ang Panginoong may tatlong mata na may hawak na trident ay sumigaw, “Ah! Ano ito?” at lumapit kay Jaya.

Verse 13

आगतो ददृशे देवीं लतामिव वनस्पतेः कृत्तां परशुना भूमौ श्लथाङ्गीं पतितां सतीम्

Pagdating niya roon, nakita niya ang Diyosa—gaya ng baging na nakakapit sa puno—na naputol ng palakol at bumagsak sa lupa, lupaypay ang mga sangkap; ang banal na Satī.

Verse 14

देवीं निपतितां दृष्ट्वा जयां पप्रच्छ शङ्करः किमियं पतिता भूमौ निकृत्तेव लता सती

Nang makita ang Diyosa na nakabagsak, tinanong ni Śaṅkara si Jayā: “Sino ang banal na babaeng ito na nakahandusay sa lupa, na parang baging na naputol?”

Verse 15

सा शङ्करवचः श्रुत्वा जया वचनमब्रवीत् श्रत्वा मखस्था दक्षस्य भगिन्यः पतिभिः सह

Nang marinig ni Jayā ang mga salita ni Śaṅkara, siya’y nagsalita. Pagkarinig nito, ang mga kapatid na babae ni Dakṣa—na naroon sa paghahandog (makha)—ay dumating kasama ang kani-kanilang asawa.

Verse 16

आदित्याद्यास्त्रिलोकेश समं शक्रादिभिः सुरैः मातृष्वसा विपन्नेयमन्तर्दुःखेन दह्यती

O panginoon ng tatlong daigdig, naroon ang mga Āditya at iba pang mga diyos, kasama si Indra at ang mga deva; gayunman, ang tiyahing-ina (mātṛṣvasā) na ito ay nagdurusa, nasusunog sa dalamhating nasa loob.

Verse 17

पुलस्त्य उवाच एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं रुद्रः क्रोधाप्लुतो बभौ क्रुद्धस्य सर्वगात्रेभ्यो निश्चेरुः सहसार्चिषः

Sinabi ni Pulastya: Nang marinig ang mabagsik na mga salita, napuno ng galit si Rudra. Mula sa lahat ng sangkap ng nagngangalit, sumambulat ang libu-libong liyab.

Verse 18

ततः क्रोधात् त्रिनेत्रस्य गात्ररोमोद्भाव मुने गणाः सिंहमुखा जाता वीरभद्रपुरोगमाः

Pagkaraan, mula sa poot ng May-Tatlong-Mata (Śiva), O pantas, sumibol ang mga gaṇa mula sa mga balahibo ng kaniyang katawan; sila’y isinilang na may mukhang leon, at si Vīrabhadra ang nangunguna sa kanila.

Verse 19

गणैः परिवृतस्तस्मान्मन्दराद्धिमसाह्वयम् गतः कनखलं तस्माद् यत्र दक्षो ऽयजत् क्रतुम्

Napapaligiran ng mga gaṇa, siya (Vīrabhadra) ay umalis mula sa Mandara—na tinatawag ding Himavat—at nagtungo sa Kanakhala, kung saan isinasagawa ni Dakṣa ang handog na ritwal (kratu).

Verse 20

ततो गणानामधिपो वीरभद्रो महाबलः दिशि प्रतीच्युत्तरायां तस्थौ शूलधरो मुने

Pagkatapos, si Vīrabhadra, ang makapangyarihang pinuno ng mga gaṇa, O pantas, ay tumindig sa hilagang‑kanluran, tangan ang trident (triśūla).

Verse 21

जया क्रोधाद् गदां गृह्य पूर्वदक्षिणतः स्थिता मध्ये त्रिरशूलधृक् शर्वस्तस्थौ क्रोधान्महामुने

Si Jayā, dahil sa poot, ay dinampot ang kaniyang pamalo (gadā) at tumindig sa dakong timog‑silangan. Sa gitna naman ay tumayo si Śarva, tagapagdala ng trident, na nag-aalab sa galit, O dakilang pantas.

Verse 22

मडगारिवदनं दृष्ट्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ऋषयो यक्षगन्धर्वाः किमिदं त्वित्यचिन्तयन्

Nang makita nila ang mukhang tulad ng maḍagāri, ang mga diyos na pinangungunahan ni Śakra, kasama ang mga ṛṣi, yakṣa, at gandharva, ay nag-isip: “Ano nga ba ito?”

Verse 23

ततस्तु धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् द्वारपालस्तदा धर्मो वीरभद्रमुपाद्रवत्

Pagkaraan, si Dharma na bantay ng tarangkahan ay kumuha ng busog at mga palasong tulad ng makamandag na ahas, at biglang sumugod kay Vīrabhadra.

Verse 24

तमापतन्तं सहसा धर्मं दृष्ट्वा गणेश्वरः करेणैकेन जग्राह त्रिशुलं वह्निसन्निभम्

Nang makita ni Gaṇeśvara si Dharma na biglang sumasalakay, sinunggaban niya sa isang kamay ang trident na nagliliyab na parang apoy.

Verse 25

कार्मुकं च द्वितीयेन तृतीयेनाथ मार्गणान् चतुर्थेन गदां गृह्य धर्ममभ्यद्रवद् गणः

Sa ikalawang kamay ay kinuha niya ang busog; sa ikatlo, ang mga palaso; at sa ikaapat, hinawakan ang pamalo, at ang gaṇa ay sumugod kay Dharma.

Verse 26

ततश्चतुर्भुजं दृष्ट्वा धर्मराजो गणेश्वरम् तस्थावष्टभुनजो भूत्वा नानायुधधरो ऽव्ययः

Pagkatapos, nang makita ni Dharmarāja si Gaṇeśvara na may apat na bisig, tumindig siyang matatag at naging may walong bisig, ang di-nasisira, na may sari-saring sandata.

Verse 27

खड्गचर्मगदाप्रासपरश्वधवराङ्कुशैः चापमार्गणभृत्तस्थौ हन्तुकामो गणेश्वरम्

May sandatang tabak at kalasag, pamalo, sibat, palakol, at mainam na panghila (goad), at nakahandang may busog at mga palaso, ninais niyang patayin si Gaṇeśvara.

Verse 28

गणेश्वरो ऽपि संक्रुद्धो हन्तुं धर्म सनातनम् ववर्ष मार्गणास्तीक्ष्णान् यथा प्रावृषि तोयदः

Maging si Gaṇeśvara ay nag-alab sa galit; upang ipagtanggol ang walang-hanggang dharma, ninais niyang lipulin ang kaaway at pinaulanan ng matatalim na palaso, gaya ng ulap-ulan sa panahon ng habagat.

Verse 29

तावन्योन्यं महात्मानौ शरचापधरौ मुने रुधिरारुणसिक्ताङ्गौ किंशुकाविव रेजतुः

O pantas, ang dalawang dakilang-loob na may busog at palaso, na magkaharap sa isa’t isa, ang mga katawan ay basang-pula sa dugo, ay nagningning na parang mga punong kiṃśuka.

Verse 31

ततो वरास्त्रैर्गणनायकेन जितः स धर्मः तरसा प्रसह्य पराङ्मुखो ऽभूद्विमना मुनीन्द्र स वीरभद्रः प्रविवेश यज्ञम् / 4.30 यज्ञावाटं प्रविष्टं तं वीरभद्रं गणेश्वरम् दृष्ट्वा तु सहसा देवा उत्तस्थुः सायुधा मुने

Pagkaraan, si Dharma ay napagtagumpayan ng mga dakilang sandata ng pinuno ng mga Gaṇa; sa bilis at lakas ay sapilitang napasuko, at tumalikod na may panghihina ng loob, O pinakamainam sa mga pantas. Pumasok si Vīrabhadra sa paghahandog na yajña. Nang makita ng mga diyos si Vīrabhadra, panginoon ng mga Gaṇa, na pumasok sa bakuran ng yajña, sila’y biglang tumindig na may mga sandata, O pantas.

Verse 32

वसवो ऽष्टौ महाभागा ग्रहा नव सुदारुणाः इन्द्राद्या द्वादशादित्या रुद्रास्त्वेकादशैव हि

Naroon ang walong Vasu, ang mga pinagpala; ang siyam na mababangis na Graha; ang labindalawang Āditya na pinangungunahan ni Indra; at tunay ngang ang labing-isang Rudra.

Verse 33

विश्वेदेवाश्च साध्याश्च सिद्धगन्धर्वपन्नगाः यक्षाः किंपुरुषाश्चैव खगाश्क्रधरास्तथा

Naroon din ang mga Viśvedevas at mga Sādhya; ang mga Siddha, Gandharva, at mga Nāga; ang mga Yakṣa at Kiṃpuruṣa; gayundin ang mga ibon, at ang mga Kradhara (isang uri ng nilalang).

Verse 34

राजा वैवस्ताद्वंशाद् धर्मकीर्तिस्तु विश्रुतः सोमवंशोद्भवश्चोग्रो भोजकीर्तिर्महाभुजः

May isang haring nagngangalang Dharmakīrti, bantog, na isinilang sa angkan ni Vaivasvata; at may isa pa, si Bhojakīrti, mabagsik at makapangyarihan ang mga bisig, na nagmula sa dinastiyang Lunar (Somavaṃśa).

Verse 35

दीतिजा दानवाश्चान्ये ये ऽन्ये तत्र समागताः ते सर्वे ऽभ्यद्रवन् रौद्रं वीरभद्रमुदायुधाः

Ang mga anak ni Diti at ang iba pang mga Dānava—sinumang nagkatipon doon—ay pawang sumugod sa mabagsik na Vīrabhadra, na nakataas ang mga sandata.

Verse 36

तानापतत एवाशु चापबाणधरो गणः अभिदुद्राव वेगेन सर्वानेव शरोत्करैः

Nang sila’y sumasalakay, ang gaṇa na may hawak na busog at mga palaso ay agad na sumugod nang matulin, at pinana ang lahat sa pamamagitan ng ulang-palaso.

Verse 37

ते शस्त्रवर्षमतुलं गणेशाय समुत्सृजन् गणेशो ऽपि वरास्त्रैस्तान् प्रचिच्छेद बिभेद च

Pinakawalan nila ang isang di-mapapantayang ulang ng mga sandata laban kay Gaṇeśa. Si Gaṇeśa man, sa pamamagitan ng mahuhusay na sandatang-misil, ay pumutol at dumurog sa kanila.

Verse 38

शरैः शस्त्रैश्च सततं वध्यमाना महात्मना वीरभद्रेण देवाद्या अवहारमर्कुत

Sa patuloy na pagtama ng mga palaso at sandata mula sa dakilang-loob na si Vīrabhadra, ang mga pangunahing diyos ay napaurong at nagkagulo ang hanay.

Verse 39

ततो विवेश गणपो यज्ञमध्यं सुविस्तृतम् जुह्वाना ऋषयो यत्र हवींषि प्रवितन्वते

Pagkaraan, pumasok ang panginoon ng mga gaṇa sa gitna ng yajña na lubhang malawak, kung saan ang mga ṛṣi ay nagsasagawa ng mga handog at maayos na iniaalay ang mga bahagi ng sakripisyo.

Verse 40

ततो महर्षयो दृष्ट्वा मृगेन्द्रवदनं गणम् भीता होत्रं परित्यज्य जग्मुः शरणमच्युतम्

Pagkatapos, nang makita ng mga dakilang ṛṣi ang isang gaṇa na may mukhang leon, sila’y natakot; iniwan nila ang tungkuling hotṛ sa ritwal at nagtungo upang sumilong kay Acyuta (Viṣṇu).

Verse 41

तानार्ताश्चक्रभृद् दृष्ट्वा महर्षीस्त्रस्तमानसान् न भेतव्यमितीत्युक्त्वा समुत्तस्थौ वरायुधः

Nang makita ng tagapagdala ng diskos (Viṣṇu) ang mga dakilang ṛṣi na nagdurusa at nanginginig ang loob, sinabi niya, “Huwag kayong matakot,” at ang may hawak ng mararangal na sandata ay tumindig upang kumilos.

Verse 42

समानम्य ततः शार्ङ्ग शरानग्निशिखोपमान् मुमोच वीरभद्राय कायावरणदारणान्

Pagkaraan, hinawakan at inihanda niya ang busog na Śārṅga, at pinakawalan ang mga palasong tila dila ng apoy laban kay Vīrabhadra—mga palasong pumupunit sa mga panangga ng katawan (baluti).

Verse 43

ते तस्य कायमासाद्य अमोघा वै हरेः शराः निपेतुर्भुवि भग्नाशा नास्तिकादिव याचकाः

Ang mga palasong di-nagkakamali ni Hari, pagdating sa kanyang katawan, ay nahulog sa lupa na wasak ang layon—gaya ng mga pulubing itinataboy ng isang di-mananampalataya.

Verse 44

शरास्त्वमोघान्मोघत्वमापन्नान्वीक्ष्य केशवः दिव्यैरस्त्रैर्वीरभद्रं प्रच्छादयितुमुद्यतः

Nang makita ni Keśava na ang mga palaso—bagaman di nagkakamali—ay naging walang bisa, naghanda siyang tabunan si Vīrabhadra ng mga sandatang makalangit.

Verse 45

तानस्त्रान्वासुदेवेन प्रक्षिप्तान्गणनायकः वारयामास शूलेन गदया मार्गणैस्तथा

Ang mga sandatang inihagis ni Vāsudeva ay hinarang ng pinuno ng mga gaṇa—sa pamamagitan ng trident, pamalo, at gayundin ng mga palaso.

Verse 46

दृष्ट्वा विपन्नान्यस्त्राणि गदां चिक्षेप माधवः त्रिशुलेन समाहत्य पातयामास भूतले

Nang makita ni Mādhava na ang iba pang sandata ay nawalan ng bisa, inihagis niya ang kanyang pamalo. Ngunit nang tamaan ng trident, ito’y bumagsak sa lupa.

Verse 47

मुशलं वीरभद्राय प्रचिक्षेप हलायुधः लाङ्गलं च गणेशो ऽपि गदया प्रत्यवारयत्

Inihagis ni Halāyudha ang muśala (palo/pestle) kay Vīrabhadra; at si Gaṇeśa rin ay sumalag sa lāṅgala (araro) gamit ang pamalo.

Verse 48

मुशलं सगदं दृष्ट्वा लाङ्गलं च निवारितम् वीरभद्राय चिक्षेप चक्रं क्रोधात् खगध्वजः

Nang makita na ang muśala at ang pamalo, at pati ang lāṅgala, ay napaurong, si Khagadhvaja sa galit ay naghagis ng cakra kay Vīrabhadra.

Verse 49

तमापतन्तं शतसूर्यकल्पं सुदर्शनं वीक्ष्य गणेश्वरस्तु शूलं परित्यज्य जगार चक्रं यथा मधुं मीनवपुः सुरेन्द्रः

Seeing Sudarśana—blazing like a hundred suns—descending upon him, the lord of the gaṇas cast aside his trident and seized the discus, just as Indra (in the form of a fish) seized Madhu.

Verse 50

चक्रे निगीर्णे गणनायकेन क्रोधातिरक्तो ऽसितचारुनेत्रः मुरारिरभ्येत्य गणाधिपेन्द्रमुत्क्षिप्य वेगाद् भुवि निष्पिपपेष

When the gaṇa-leader had swallowed the discus, Murāri (Viṣṇu)—his lovely dark eyes reddened with anger—rushed at the chief of the gaṇas, lifted him up, and with force crushed him upon the earth.

Verse 51

हरिबाहूरुवेगेन विनिष्पिष्टस्य भूतले सहितं रुधिरोद्गारैर्मुकाच्चक्रं विनिगतम्

Crushed upon the ground by the force of Hari’s arms and thighs, the discus came out from his mouth, accompanied by gushes of blood.

Verse 52

ततो निःसृतमालोक्य चक्रं कैटभनाशनः समादाय हृषीकेशो वीरभद्रो मुमोच ह

Then, seeing the discus emerge, the slayer of Kaiṭabha (Vishnu), Hṛṣīkeśa, took it up; and Vīrabhadra released (it/struck forth) indeed.

Verse 53

हृषीकेशेन मुक्तस्तु वीरभद्रो जटाधरम् गत्वा निवेदयामास वासुदेवात्पराजयम्

But Vīrabhadra, having been released/let go by Hṛṣīkeśa, went to the matted-haired Lord (Shiva) and reported his defeat at the hands of Vāsudeva.

Verse 54

ततो जटाधरो दृष्ट्वा गणेशं शोणिताप्लुतम् निश्वसन्तं यथा नागं क्रोधं चक्रे तदाव्ययः

Pagkaraan, si Jaṭādhara (Śiva), nang makita si Gaṇeśa na basang-basa sa dugo at hingal na parang ahas, ay nag-alab sa poot noon—ang Di-Nasisira.

Verse 55

ततः क्रोधाभिभूतेन वीरभद्रो ऽथ शंभुना पूर्वोद्दिष्टे तदा स्थाने सायुधस्तु निवेशितः

Pagkaraan, dahil sa poot na sumakop sa kanya, inilagay ni Śambhu (Śiva) si Vīrabhadra—na may sandata—sa lugar na naituro na noon pa.

Verse 56

वीरभद्रमथादिश्य भद्रकालीं च शङ्करः विवेश क्रोधताम्राक्षो यज्ञवाटं त्रिशूलभृत्

Pagkatapos utusan ni Śaṅkara si Vīrabhadra at si Bhadrakālī, siya—na namumula ang mga mata sa galit—ang may tangan ng trisula, ay pumasok sa dako ng paghahandog (yajña).

Verse 57

ततस्तु देवप्रवरे जटाधरे त्रिशूलपाणौ त्रिपुरान्तकारिणि दक्षस्य यज्ञं विशति क्षयङ्करे जातो ऋषीणां प्रवरो हि साध्वसः

Nang magkagayon, nang ang pinakadakila sa mga diyos—si Jaṭādhara, may trisula sa kamay, tagapuksa ng Tripura, tagapagdala ng pagkapuksa—ay pumasok sa yajña ni Dakṣa, sumapit ang matinding pangamba sa mga pangunahing rishi.