Adhyaya 24: The Glory of Prithudaka Tirtha and the Akshaya Tithi at Kurukshetra
पृथूदक-तीर्थमाहात्म्य एवं अक्षया-तिथिवर्णन (Pṛthūdaka-Tīrtha-Māhātmya evaṃ Akṣayā-Tithi-Varṇana)
Akshaya Tithi at Kurukshetra
Within the Pulastya–Nārada narrative frame, this Adhyāya presents a Kurukṣetra-centered tīrtha-māhātmya in which Devadeva (Hari addressed as Murāri) directs the gods to the mahātīrtha Pṛthūdaka, praised as intrinsically purifying and fear-dispelling. The sanctity is calendrically anchored: when the luminaries and Bṛhaspati align in Mṛgaśiras, the day is celebrated as Akṣayā, a time especially efficacious for pitṛ-tarpaṇa and śrāddha on the banks of the east-flowing (prācī) Sarasvatī. The devas, led by Indra, enact the pilgrimage, bathe, and request Bṛhaspati to ‘authorize’ the auspicious configuration, foregrounding Purāṇic ritual time as a theological instrument. The chapter then pivots to a genealogical-etiological strand: Indra’s pious offering to the Pitṛs yields Menā, given to Himavān, and the union produces three exceptionally beautiful daughters—linking śrāddha-merit, sacred geography, and dynastic cosmology in a syncretic Purāṇic register.
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Devadeva/Murāri instructs the gods to proceed to Kurukṣetra’s Pṛthūdaka, a mahātīrtha described as puṇya and pāpa-bhaya-apaha (sin- and fear-removing).
- Ritual time is specified through astral markers: the Mṛgaśiras nakṣatra with Sun, Moon, and Bṛhaspati yields the celebrated Akṣayā tithi, ideal for śrāddha and pitṛ-ārādhana at the prācī Sarasvatī.
- After the devas bathe, they petition Bṛhaspati to effect/confirm the auspicious configuration; the narrative then connects pitṛ-bhakti to lineage by recounting Indra’s piṇḍa-offering and the consequent bestowal of Menā to Himavān, leading to three divine-like daughters.
Shlokas in Adhyaya 24
Verse 1
देवदेव उवाच एवं पृथूदको देवाः पुण्यः पापभयापहः तं गच्छध्वं महातीर्थं यावत् संनिधिवोधितम्
Sinabi ng Panginoon ng mga diyos: “Kaya nga, O mga diyos, ang Pṛthūdaka ay punô ng kabanalan at nag-aalis ng takot na nagmumula sa kasalanan. Pumaroon kayo sa dakilang tīrtha, ayon sa ipinahayag tungkol sa banal na sannidhi—ang nagpapabanal na pagdalo ng pagka-Diyos.”
Verse 2
यदा मृगशिरोऋक्षे शशिसूर्यौ बृहस्पतिः तिष्ठन्ति सा तिथिः पुण्या त्वक्षया परिगीयते
“Kapag ang Buwan at ang Araw, kasama si Bṛhaspati (Jupiter), ay nasa mansiyon ng bituin na Mṛgaśiras, ang tithi na iyon ay banal; ito’y pinupuri bilang ‘Akṣayā’, na nagkakaloob ng di-nauubos na kabutihan.”
Verse 3
तं गच्छध्वं सुरश्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती पितॄन् आराधयध्वं हि तत्र श्राद्धेन भक्तिततः
“Pumaroon kayo roon, O pinakamahuhusay sa mga deva, sa pook na kinaroroonan ng Sarasvatī na dumadaloy sa silangan. Doon nga, sambahin ninyo ang mga Pitṛ (mga ninunong banal) sa pamamagitan ng pagganap ng śrāddha, nang may debosyon.”
Verse 4
ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः समाजग्मुः कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थं पृथूदकम्
“Pagkaraan, nang marinig ang mga salita ni Murāri (Viṣṇu), ang mga deva—kasama si Vāsava (Indra)—ay nagtipon sa Kurukṣetra, sa banal na tīrtha na tinatawag na Pṛthūdaka.”
Verse 5
तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे बृहस्पतिमचोदयन् विशस्व भगवन् ऋक्षमिमं मृशिरं कुरु पुण्यां तिथिं पापहरां तव कालो ऽयमागतः
“Pagkaligo roon, hinimok ng lahat ng deva si Bṛhaspati: ‘O Bhagavan, ipahayag mo nang malinaw; itakda para sa amin ang nakṣatra na ito at ipabatid ang isang mapalad na tithi na nag-aalis ng kasalanan. Dumating na ang iyong panahon.’”
Verse 6
प्रवर्तते रविस्तत्र चन्द्रमापि विशत्यसौ त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां तत् कुरुष्व च
“Doon, nagpapatuloy ang Araw sa kanyang landas, at ang Buwan man ay pumapasok sa kanyang pag-ikot. O Guru, ang gawain ng mga deva ay nakasalalay sa iyo; kaya isagawa mo rin ang kinakailangang tungkulin.”
Verse 7
इत्येवमुक्तो देवैस्तु देवाचार्यो ऽब्रवीदिदम् यदि वर्षाधिपो ऽहं स्यां ततो यास्यामि देवताः
“Nang masabi ito ng mga deva, ang guro ng mga deva ay nagsalita: ‘Kung ako’y magiging panginoon ng taon, saka ako yayaon, O mga diyos.’”
Verse 8
आषाढे मासि मार्गर्क्षे चन्द्रक्षयतिथिर्हि या तस्यां पुरन्दरः प्रीतः पिण्डं पितृषु भक्तितः
Sa buwan ng Āṣāḍha, sa nakṣatra na tinatawag na Mārga, at sa tithi na “candrakṣaya” (pagliit ng buwan), sa pagkakataong iyon ay nalulugod si Purandara (Indra) kapag may piṇḍa-handog sa mga Pitṛ nang may debosyon.
Verse 9
प्रादात् तिलमधून्मिश्रं हविष्यान्नं कुरुष्वथ ततः प्रीतास्तु पितरस्तां प्राहुस्तनयां निजाम
Naghandog siya ng pagkaing haviṣya na hinaluan ng linga at pulot. Pagkaraan, ang mga Pitṛ, na nalugod, ay nagpahayag na siya ay sarili niyang anak na babae.
Verse 10
मेनां देवाश्च शैलाय हिमयुक्ताय वै ददुः तां मेनां हिमवांल्लब्ध्वा प्रसादाद् दैवतेष्वथ प्रीतिमानभवच्चासौ रराम च यथेच्छया
Ipinagkaloob ng mga diyos si Menā sa bundok na si Himavat, ang nababalutan ng niyebe. Nang makamtan niya si Menā sa biyaya ng mga diyos, si Himavat ay nagalak at nakipaglaro sa kanya ayon sa nais niya.
Verse 11
ततो हिमाद्रिः पितृकन्यया समं समर्पयन् वै विषयान् यथैष्टम् अजीजनत् सा तनयाश्च तिस्रो रूपातियुक्ताः सुरयोषितोपमाः
Pagkaraan, si Himādri (Himavat), kasama ang dalagang isinilang mula sa mga Pitṛ (Menā), ay nagtamasa ng mga bagay na nadarama ayon sa nais; at siya’y nagsilang ng tatlong anak na babae na labis ang kagandahan, kahambing ng mga dalagang makalangit.
Frequently Asked Questions
The chapter uses the honorific Devadeva while also identifying the speaker as Murāri (a Viṣṇu epithet), a Purāṇic strategy that normalizes shared divine sovereignty and ritual authority across sectarian vocabularies, even as the narrative remains focused on tīrtha and śrāddha praxis.
Pṛthūdaka in Kurukṣetra is presented as a mahātīrtha whose bath removes pāpa and fear; its efficacy is heightened when performed at the prācī Sarasvatī, where pitṛ-ārādhana through śrāddha is explicitly prescribed, making the site a ritual node in the Sarasvatī-basin pilgrimage map.
No. The passage functions primarily as a Kurukṣetra tīrtha-māhātmya and a pitṛ-ritual calendar note (Akṣayā tithi), followed by a genealogical-etiological account (Indra’s offering leading to Menā and Himavān’s progeny), rather than the Bali–Vāmana conflict sequence.