Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 33
Devanagari script
प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः । यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः
Transliteration
prāṇānāmupasaṃrodhātprāṇāyāma iti smṛtaḥ | yathā parvatadhātūnāṃ dhmātānāṃ dahyate malaḥ
Translation
Sapagkat ito ang mahigpit na pagpipigil sa mga hiningang-buhay, ito’y inaalala bilang prāṇāyāma. Gaya ng mga mineral sa bundok, kapag tinunaw at hinipan sa pugon, ang dumi ay nasusunog at nawawala.
Word by Word
प्राणानाम्of the breaths/vital airs
प्राणानाम्:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन
उपसंरोधात्from restraint/complete checking
उपसंरोधात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootउप + संरोध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; उपसर्गयुक्त-नाम (from restraint)
प्राणायामःprāṇāyāma
प्राणायामः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्राण + आयाम (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः
इतिthus
इति:
Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, इत्यादि-उद्धरणसूचक (quotative particle)
स्मृतःis remembered/known as
स्मृतः:
Karma (Predicate complement/कर्मणि-प्रयोगे)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त, क्त)
Formकृदन्त-भूतकर्मणि/भूतकृत् (past passive participle, क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यथाjust as
यथा:
Sambandha (Comparative marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय, उपमानवाचक (comparative: ‘just as’)
पर्वतof a mountain
पर्वत:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपर्वत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-तत्पुरुषसमासपूर्वपद; एकवचन-प्रातिपदिक (stem form in compound)
धातूनाम्of the ores/minerals
धातूनाम्:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; समासः—पर्वत-धातु (mountain-ores)
ध्मातानाम्of those that are blown/smelted
ध्मातानाम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootध्मा (धातु) → ध्मात (कृदन्त, क्त)
Formकृदन्त-क्त (past passive participle) बहुवचन, षष्ठी; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (agreeing with धातूनाम्)
दह्यतेis burnt away
दह्यते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootदह् (धातु)
Formलट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive: ‘is burnt’)
मलःimpurity/dross
मलः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
Speaker
Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced)
Characters & Entities
P
PrāṇaFAQs
Breath-discipline purifies the practitioner inwardly, like fire refining ore—removing subtle impurities through controlled effort.
No tīrtha is mentioned; the verse uses a purification metaphor to explain yogic transformation.
The prescribed discipline is upasaṃrodha (restraining) of the vital breaths—i.e., prāṇāyāma.