Adhyaya 31

Verse 1

श्रीराम उवाच । भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो । एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद

Sinabi ni Śrī Rāma: O Mapalad, O makapangyarihang Panginoon—yamang dinalaw at sinamba mo ang maraming banal na tīrtha, ipahayag mo sa akin, O tagapagkaloob ng dangal, alin sa mga iyon ang pinakadakilang tīrtha.

Verse 2

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः । तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्

Ngunit sa pagdukot kay Sītā, napatay ko ang mga Brahma-rākṣasa. Upang luminis sa kasalanang iyon, sabihin mo sa akin ang pinakamarangal at pinakadakilang tīrtha.

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती । गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः

Sinabi ni Vasiṣṭha: Ang Gaṅgā, Narmadā, Tāpī, Yamunā, at Sarasvatī—gayundin ang Gaṇḍakī, Gomatī, at Pūrṇā—ang mga ilog na ito ay lubhang nakapaglilinis.

Verse 4

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी । दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव

Sa mga ito, ang Narmadā ang pinakadakila; at ang Gaṅgā, na dumadaloy sa tatlong daigdig. O Rāghava, sa pagtanaw pa lamang ay sinusunog niya ang lahat ng kasalanan.

Verse 5

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् । स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे

Sa panahon ng Kali-yuga, winawasak ni Revā (Narmadā) ang mga kasalanan ng sandaang kapanganakan sa pagtanaw, ng tatlong daang kapanganakan sa paglapit, at ng sanlibong kapanganakan sa pagligo.

Verse 6

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत

Sa pampang ng banal na Narmadā, kahit gulay, ugat, at bunga lamang—kapag pinakain ang isang brāhmaṇa, matatamo ang gantimpalang kasinghalaga ng pagpapakain sa sampung milyong tao.

Verse 7

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

Kahit mula sa sandaang yojana ang layo, sinumang bumigkas ng “Gaṅgā, Gaṅgā” ay napapalaya sa lahat ng kasalanan at napaparoon sa daigdig ni Viṣṇu.

Verse 8

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्

Sa pagtatapos ng Phālguna, sa araw ng Kuhū (bagong buwan), at gayundin sa madilim na kalahating-buwan ng Prauṣṭhapada—pagdating sa Gaṅgā, dapat maligo at maghandog ng tarpaṇa sa mga ninuno.

Verse 9

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः

Ang gumaganap ng piṇḍa-dāna ay tumatamo ng di-nauubos na bunga. At sinumang, pagdating ng buwang Śuci, ay maligo sa banal na vāpī (sagradong lawa)…

Verse 10

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि

O hari—O Rāma—sa pag-alaala kay Tapatī, ang tao’y hindi makakakita sa walumpu’t apat na impiyerno, kahit pa siya’y may mabibigat na kasalanan.

Verse 11

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

Sa pagligo sa banal na Yamunā, ang tao’y napapalaya sa lahat ng kasalanan; itinataas niya ang pitong gotra at tinutubos ang sandaang-isa na sangay ng angkan.

Verse 12

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्

Kahit ang nabibigatan ng mabibigat na kasalanan ay makaaabot sa pinakamataas na kalagayan—kung sa buwang Kārttika, sa mapalad na pagsasanib ng Kṛttikā, siya’y lumubog sa Sarasvatī.

Verse 13

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती

Ang sinumang maligo sa buwang Kārttika sa pook na kinaroroonan ng Prācī Sarasvatī na dumadaloy sa silangan, ay lumilisan na wari’y nakasakay kay Garuḍa, pinupuri ng pinakadakila sa mga deva.

Verse 14

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् । गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः

Sa Prācī, matapos purihin si Mādhava, siya’y makararatíng sa pinakamataas na hantungan. Tunay, ang taong nagsasagawa ng banal na paliligo sa mapagpalang tīrtha ng Gaṇḍakī ay nagkakamit ng ganyang biyaya.

Verse 15

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् । गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ

Matapos sambahin ang batong Śālagrāma, hindi na siya muling isisilang upang sumuso sa dibdib. Dapat siyang lumubog sa mumunting alon ng Gomatī, sa mismong piling ni Kṛṣṇa.

Verse 16

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् । चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः

Nagiging apat ang bisig, siya’y nagagalak nang matagal sa Vaikuṇṭha. Ang taong yumuyukod sa banal na Carmaṇvatī at humahaplos sa kaniyang mga tubig ay nagkakamit ng bungang ito.

Verse 17

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् । द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्

Inililigtas niya ang sampung salin ng mga ninuno at sampung salin ng darating. Sa pagtanaw sa pagsasanib ng dalawang tubig, o kahit sa pagdinig sa ugong ng karagatan, sumisilang ang gayong kabutihang-loob.

Verse 18

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् । माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः

Kahit ang nabahiran ng kasalanang brahmahatyā ay nalilinis at nakaaabot sa pinakamataas na kalagayan, kung sa buwan ng Māgha ay lumulubog sa banal na pagligo sa Prayāga.

Verse 19

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् । प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः

Dito sa daigdig ay tinatamasa niya ang ligaya, at sa wakas ay tutungo sa tahanan ni Viṣṇu. O Rāma, yaong mga tao sa Prabhāsa na nag-iingat ng brahmacarya sa loob ng tatlong gabi ay nagkakamit ng bungang ito.

Verse 20

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा । नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्

Hindi nila mamamasdan ang kaharian ni Yama, ni ang mga pahirap gaya ng Kumbhīpāka. Ang taong nananahan sa Naimiṣāraṇya ay nagkakamit ng pagka-diyos.

Verse 21

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् । कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

O Rāma, sapagkat ito’y tahanan ng mga deva, bihira sa lupa ang ganitong banal na pook. Sa Kurukṣetra, ang tao’y nagkakamit ng dakilang puṇya, lalo na sa oras ng paglalaho ng buwan o araw.

Verse 22

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् । श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते

O pinakadakila sa mga hari, sa pag-aalay ng ginto ay hindi na muling isisilang bilang pasusong sanggol na umaasa. At sa pagkuha ng darśana sa Śrīsthāla, ang tao’y napapalaya sa kasalanan.

Verse 23

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते । काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव

O Rāghava, ang sinumang humipo sa bakang nagngangalang Kāśyapī dito sa lupa ay winawasak ang lahat ng dalamhati at pinararangalan sa daigdig ni Viṣṇu.

Verse 24

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति । उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्

Siya’y nakararating sa daigdig ng mga ṛṣi—isang tahanang nagkakaloob ng lahat ng minimithing layon. Dapat magsagawa ng paliligo sa Shiprā sa Ujjayinī sa buwan ng Vaiśākha.

Verse 25

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः । सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

O Rāma, ang taong nagsasagawa ng paliligo sa Sindhu sa loob ng tatlong araw ay nagpapalaya maging sa libu-libong ninuno mula sa kakila-kilabot na Raurava (impiyerno).

Verse 26

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्

Nalinis ng lahat ng kasalanan ang kaluluwa, nagagalak ang tao sa Kailāsa. Pagkaligo sa Koṭitīrtha at pagtanaw kay Śiva bilang Koṭīśvara, nararating niya ang gayong kalagayan.

Verse 27

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् । अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्

Hindi siya nadudungisan saanman ng mga kasalanang gaya ng pagpatay sa brāhmaṇa. Maging ang mga nilalang na mangmang, kapag nagtungo sa dakilang tagapaglinis na tīrtha, ay nalilinis.

Verse 28

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति । वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे

Sa pag-inom ng tubig na umusbong mula sa (paghuhugas ng) mga paa, napapawi ang lahat ng kasalanan. At ang taong naliligo sa Vedavatī sa mapalad na pagsikat ng araw ay nalilinis din.

Verse 29

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् । तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः

O Rāma, mapapalaya siya sa lahat ng karamdaman at makakamtan ang sukdulang kaligayahan—sapagkat ang mga tīrtha sa lahat ng dako ay nagkakaloob nito sa pamamagitan ng pagligo, pag-inom ng tubig, at paglubog.

Verse 30

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया । तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते

Winasak nila ang lahat ng kasalanan ng mga tao na wari’y sa paglalaro lamang. Ipinahahayag na ang Dharmāraṇya ang pinakadakilang tīrtha sa lahat ng tīrtha.

Verse 31

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा । अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः

Itinatag noong unang panahon, sa pinakasimula, nina Brahmā, Viṣṇu, Śiva at iba pang mga diyos—ang Dharmāraṇya ay pinakadakila sa lahat ng kagubatan at, lalo na, sa lahat ng mga tīrtha (banal na tawiran).

Verse 32

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः

Walang hihigit sa Dharmāraṇya bilang tagapagkaloob ng kapwa pagtamasa sa daigdig at kalayaan (mokṣa). Maging sa langit, pinupuri ng mga diyos ang mga nananahan sa Dharmāraṇya.

Verse 33

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने

Mapalad, tunay na mapalad—mga gumagawa ng kabutihang-dharma—ang mga taong sa Panahong Kali ay nananahan sa Dharmāraṇya, O Rāma-deva, tagapaglipol ng lahat ng kasalanan.

Verse 34

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै

Ang mga kasalanang gaya ng pagpatay sa brāhmaṇa at iba pa, ang lahat ng gawa ng pagnanakaw, ang bawal na pakikiapid sa asawa ng iba, at ang pagkain ng hindi dapat kainin—tunay nga (ang lahat ng paglabag na ito)…

Verse 35

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्

Ang mga kasalanang tulad ng paglapit sa ipinagbabawal at paghipo sa hindi dapat hipuin, ay nagiging abo para sa mga tao sa pamamagitan ng paglulubog/pagligo sa Dharmāraṇya.

Verse 36

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते

Ang pumapatay sa brāhmaṇa, ang walang utang-na-loob, ang pumapatay ng sanggol, ang nagsasalita ng kasinungalingan; ang pumatay sa babae o sa baka, at maging ang sumira ng isang nayon—siya’y napapalaya (sa kasalanan) sa Dharmāraṇya.

Verse 37

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्

Para sa mga makasalanang nilalang sa lupa, wala nang hihigit pang nagpapadalisay kaysa rito. Nagkakaloob ito ng langit, dangal, mahabang buhay, katuparan ng minimithing layon, at pagpapala.

Verse 38

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे

Ang Dharmāraṇya ay ipinahahayag, yugto sa yugto, bilang banal na pook na nagbibigay ng ninanais sa mga alipin ng pagnanasa, ng kalayaan sa mga asceta, at ng mga siddhi sa mga ganap na nilalang.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्

Sinabi ni Brahmā: Nang marinig ni Rāma—pinakamainam sa mga tagapagtangan ng dharma—ang mga salita ni Vasiṣṭha, siya’y napuspos ng sukdulang galak na nagpasaya sa kanyang puso.

Verse 40

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः

Namukadkad ang puso ni Rāma at tumindig ang balahibo sa kanyang katawan sa banal na pagkalugod; siya, na may mapalad na panata, ay nagpasyang magtungo sa Dharmāraṇya.

Verse 41

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा । त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः

Sa banal na pook na yaon, maging mga insekto at ibon, gayundin ang tao at hayop, ay napapalaya sa lahat ng kasalanan sa pagtalima lamang sa ritwal na tatlong gabi.

Verse 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

Kung paanong ang Kuśasthalī ay tulad ng Kāśī, at ang Śūlapāṇi ay naroon bilang Bhairava; at kung paanong yaon ay tunay na nagbibigay ng mokṣa—gayundin, O Rāma, ang Dharmāraṇya ay sukdulang dakila.

Verse 43

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः । प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह

Pagkaraan, si Rāma, ang dakilang mamamana, na puspos ng sukdulang galak, ay naglakbay sa paglalakbay-dambana sa mga banal na tawiran, kasama si Sītā at ang kanyang mga kapatid.

Verse 44

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः । कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता

Noon ay sumunod sila kay Rāma—si Hanumān, panginoon ng mga unggoy; at sina Kauśalyā, Sumitrā, at Kaikeyī rin, na pawang puspos ng galak.

Verse 45

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः । शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

Si Lakṣmaṇa, na may taglay na mararangal na katangian; si Bharata, na may dakilang karunungan; at si Śatrughna kasama ang hukbo—gayundin ang mga taga-Ayodhyā—ay nakisama rin.

Verse 46

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः

Ang mga mamamayan, O tigre sa mga tao, ay lumabas patungong Dharmāraṇya; at noon ay sumunod sila kay Rāma, puspos ng sukdulang galak.

Verse 47

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते

Nang umalis ang hari mula sa tahanan upang ganapin ang wastong paraan ng paglalakbay sa mga banal na pook, sinabi niya ito kay Vasiṣṭha, ang gurong tagapagturo ng kanilang angkan, O maharlikang pinuno.

Verse 48

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे

Sinabi ni Śrī Rāma: Ang walang kapantay na kababalaghang ito—paano nagsimula ang Dvārakā, at ano ang pinagmulan nito? Pagkaraan ng gaano katagal ito sumibol? O Vasiṣṭha, ipahayag mo ito sa akin.

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्

Sinabi ni Vasiṣṭha: O dakilang hari, hindi ko nalalaman kung makalipas ang gaano katagal ito naganap. Ngunit si Lomāśa at si Jāmbavān ang tunay na nakaaalam, pati na ang dahilan nito.

Verse 50

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्

Anumang kasalanang nagawa sa pamamagitan ng katawan—kahit sa sari-saring kapanganakan—ang banal na kṣetra na ito ang inaalaala bilang pinakadakilang pag-aalis-sala para sa lahat.

Verse 51

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः । गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्

Nang marinig ang kanyang mga salita, si Rāma—pinakamataas sa mga marurunong—ay nagpasiyang tumungo sa banal na tawiran, at saka isinagawa nang wasto ang itinakdang mga ritwal ng paglalakbay-pananampalataya.

Verse 52

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्

Inilagay niya si Vasiṣṭha sa unahan, kasama ang mga dakilang haring-mandálika; at matapos isagawa ang nararapat na punaścaraṇa, siya’y naglakbay patungo sa hilagang dako.

Verse 53

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्

Muling inilagay si Vasiṣṭha sa unahan, at siya’y naglakbay patungong kanlurang dako; lumampas mula nayon sa nayon, mula lupain sa lupain, mula gubat sa gubat.

Verse 54

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः

Pagkaraan, umalis si Rāma—malaya at handa—kasama ang kanyang hukbo at buong kagamitang panghari; may agos ng libu-libong elepante at kabayo, at mga karuwahe at sasakyang di-mabilang na parang mga kóṭi.

Verse 55

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्

Noon ay nagpatuloy si Rāghava na may di-mabilang na mga palankin; nakasakay sa elepante, minasdan niya ang sari-saring mga kahariang pinagbubuklod ng iba’t ibang ugnayang pagkakaibigan.

Verse 56

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च । वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्

May hawak na puting maharlikang payong at maringal na pamaypay na buntot-yak, habang pinapaypayan ng nagkakaisang karamihan, dumating doon si Rāma sa takdang panahon.

Verse 57

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः । स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः

Sa gitna ng dagundong na tunog ng mga tugtugin, na may sayaw at awit na nangunguna, at pinupuri rin ng mga makata, nagpatuloy si Rāma na puspos ng galak.

Verse 58

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् । अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्

Sa ikasampung araw, narating niya ang walang kapantay na Dharmāraṇya; at pagkakita ni Rāma sa kalapit na kabiserang panlalawigan, siya’y lumapit doon.

Verse 59

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् । श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्

Doon siya huminto kasama ang kanyang hukbo at nagpalipas ng gabi sa lungsod. Ngunit nabalitaan niyang ang banal na pook ay tiwangwang, walang naninirahan, at nakapanghihilakbot.

Verse 60

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् । श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् । तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति

Mula sa bibig ng mga tao, narinig ni Rāma na ang Dharmāraṇya ay tunay na ilang—punô ng mga tigre at leon, at dinadalaw ng mga yakṣa at rākṣasa. Pagkarinig nito, sinabi ni Rāmadeva: “Huwag mag-alala.”

Verse 61

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके

Doon ay kinausap ni Rāma ang mga mangangalakal na naroon—matatapang at mahusay, bihasa sa sariling hanapbuhay.

Verse 62

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् । समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्

Tinipon niya sa sandaling iyon ang mga taong may kakayahan—malalakas ang pangangatawan at dakila ang lakas at tapang—at saka niya sinabi ang mga salitang ito.

Verse 63

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् । यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्

“Buhatin ninyo ang aking palankin—na maringal na pinalamutian ng ginto—nang mabilis at huwag mag-atubili, upang wari’y sa isang kisapmata ay marating ko ang Dharmāraṇya.”

Verse 64

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते । एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा

“Sa pagligo roon at pag-inom ng (banal na) tubig, napapalaya ang tao sa lahat ng kasalanan.” Kaya noon, ang lahat ng mangangalakal ay hinimok ni Rāma.

Verse 65

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा । क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः

Sumagot silang lahat, “Gayon nga,” at noon ay binuhat nila ang palankin. Nang si Rāma, kasama ang kaniyang hukbo, ay pumasok sa gitna ng banal na kṣetra…

Verse 66

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत । मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः

O Bhārata, tunay ngang bumagal ang takbo ng sasakyang yaon; mahina ang tunog ng mga tugtugin, at maging ang mga elepante’y marahang lumakad.

Verse 67

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः । गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्

Gayon din ang mga kabayo—naging marahan at tila napigil. Si Rāma, punô ng pagkamangha, ay magalang na nagtanong sa kanyang guro, kay Vasiṣṭha, ang pinakadakila sa mga muni.

Verse 68

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

(Wika ni Rāma:) “O panginoon ng mga muni, bakit may ganitong hiwaga sa aking dibdib—na ang lahat ay mabagal ang paglakad?” Sumagot ang muni na nakakabatid ng tatlong panahon: “Dumating ka na sa Dharmakṣetra, ang banal na bukirin ng Dharma.”

Verse 69

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते । एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति

“O Rāma, sa sinaunang tīrtha na ito ay nararapat lumakad nang paa. Kapag nagawa ito, saka magkakaroon ng ginhawa at kagalingan ang hukbo.”

Verse 70

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः । मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः

Kaya si Rāma ay lumakad nang paa, kasama ang hukbo; at ang lubhang marangal na iyon ay dumating sa nayong tinatawag na Madhuvāsanaka.

Verse 72

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे । निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा

Pagkaraan, si Rāma, sa timog na pampang ng Suvarṇā, ay minasdan ang Harikṣetra; at masusing sinuri ang maraming lupang angkop sa mga yajña at banal na handog.

Verse 73

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् । नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

Ayon sa landas na itinuro ng guro, isinagawa ang pagsamba sa mga Ina (Mātṛkā), na may sari-saring handog, alinsunod sa wastong ritwal ng pagtatatag at pagpapabanal.

Verse 74

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः । तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च

Matapos maitawid ang kanyang hukbo, naglibot siya sa gitna ng banal na pook, dinadalaw ang lahat ng mga tīrtha roon at gayundin ang mga dambana ng mga diyos.

Verse 75

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः

Isinagawa ni Rāma ang mga gawaing itinakda, ayon sa wastong paraan; at ginawa rin niya ang mga śrāddha-handog nang ayon sa batas, taglay ang sukdulang pananampalataya.

Verse 76

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः । स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे

Itinatag ni Rāma ang Rāmeśa, at muli rin ang Kāmeśvara—sa isang pook sa Vāyupradeśa, sa pampang ng Suvarṇā na tinatawag na Bhayata.

Verse 77

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्

Nang magawa niya ang gayon, si Rāma, anak ni Daśaratha, ay nakadamang ganap na ang kanyang tungkulin. Matapos isagawa ang lahat ng itinakdang ritwal, siya’y umupo sa bulwagan ng kapulungan.

Verse 78

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः

Nang gabing iyon, natulog sa pampang ng ilog ang kagalakan ng angkan ni Raghu. Pagdating ng hatinggabi, si Rāma na may matang gaya ng lotus—

Verse 79

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्

Nagising siya sa oras na iyon—nag-iisa at mapagmahal sa dharma. Sa sandaling yaon, narinig ni Rāma ang panaghoy ng isang babae.

Verse 80

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव । चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्

Sa dilim ng gabi, narinig niyang umiiyak siya sa mga salitang kaawa-awa, na wari’y huni ng ibong kurarī. Sa matinding pagkabahala, ipinahanap ni Rāma sa kanyang mga espiya ang babae.

Verse 81

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः । पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ

Nakita nila ang babaeng labis na balisa, humahagulgol sa malulungkot na tinig. Kaya tinanong siya ng mga sugo ni Rāma—O walang kasalanan—tungkol sa kanyang pagdurusa.

Verse 82

दूता ऊचुः । कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् । केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव

Wika ng mga sugo: “Sino ka, mapalad na babae? Ikaw ba’y isang diyosa, o marahil isang asura? Sino ang nanakot sa iyo? At sino ang sapilitang umagaw ng iyong yaman?”

Verse 83

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति

“Bagaman nanginginig at paulit-ulit na sumisigaw ng mabibigat na tinig, isalaysay mo ang katotohanan ayon sa tunay na nangyari—sapagkat si Haring Rāma ang nagtatanong sa iyo.”

Verse 84

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् । यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये

Sinabi niya sa mga sugo: “Ipadala ninyo sa akin ang inyong panginoon, upang maihayag ko sa kanya ang dalamhati ng aking puso, upang ito’y mapayapa.”

Verse 85

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्

“Gayon nga,” wika nila; at pagkaraan, ang mga sugo’y lumapit kay Rāma at nagsalita sa kanya.