Adhyaya 30

Verse 1

। व्यास उवाच । पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः । सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः

Sinabi ni Vyāsa: Noong unang panahon, nang dumating ang Tretā Yuga, isinilang sa Sūryavaṃśa si Rāma—ang may matang gaya ng lotus, ang pinakadakila sa angkan ni Raghu—bilang isang bahaging pagkakatawang-tao ni Viṣṇu.

Verse 2

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ । तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ

Si Rāma at si Lakṣmaṇa—kapwa may ayos ng buhok na tila “pakpak ng uwak”—sa utos ng kanilang ama, tapat na sumunod kay Muni Viśvāmitra, na mahigpit sa panata at disiplina.

Verse 3

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ । धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ

Upang ingatan ang yajña, ipinagkatiwala ng hari ang dalawang prinsipe—mga bayani na may busog at palaso—na matatag na tagapangalaga ng utos ng kanilang ama.

Verse 4

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी । तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात्

Habang sila’y naglalakbay sa daan, dumating sa harap nila ang rākṣasī na nagngangalang Tāḍakā at tumindig doon, may hangaring magdulot ng hadlang.

Verse 5

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् । प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः

Sa pahintulot ng r̥ṣi, pinabagsak ni Rāma si Tāḍakā; at ang anak ni Gādhi (Viśvāmitra) ay itinuro kay Rāma ang kaalaman ng Dhanurveda, ang banal na agham ng pana.

Verse 6

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः । अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी

Sa pagdampi ng talampakan niya, ang batong iyon—dahil sa ugnay kay Vāsava (Indra)—ay nagbagong-anyo: si Ahalyā, asawa ni Gautama, ay muling isinilang sa tunay niyang anyo.

Verse 7

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः । मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः

Nang magsimula ang paghahandog ni Viśvāmitra, ang pinakadakila sa angkan ni Raghu ay pumatay kina Mārīca at Subāhu sa pamamagitan ng mga sukdulang palaso.

Verse 8

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् । रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम्

Sa bahay ni Janaka ay iniingatan ang nabaling busog ng Panginoon; at si Rāma, sa ikalabinlimang taon niya, ay nakamit bilang asawa si Maithilī na anim na taong gulang.

Verse 9

उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् । कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः

Noon, O Hari, pinakasalan niya ang kaibig-ibig na si Sītā, yaong hindi isinilang sa sinapupunan; at nang makamtan si Sītā, nadama ni Rāghava na ganap na ang kanyang layon.

Verse 10

अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च । संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः

Habang patungo sila sa Ayodhyā, nang makita sa daan si Jāmadagnya (Paraśurāma), O Hari, sumiklab ang labanan—na di-matiis maging ng mga diyos.

Verse 11

ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः । ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह

Pagkaraan, nang madaig si Rāma, siya’y umuwi kasama si Sītā. Pagkatapos nito, labindalawang taon na namuhay si Rāma na kagalakan kasama niya.

Verse 12

एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् । राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त

Sa ikadalawampu’t isang taon ni Rāma, nang ihahandog na ng hari ang pagka-tagapagmana, lumapit si Kaikeyī sa hari at humiling ng dalawang biyaya.

Verse 13

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः । जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश

Sa una sa mga iyon: nawa’y si Rāma, kasama si Sītā at Lakṣmaṇa, na may buhol-buhol na buhok, ay pumaroon sa pagkatapon sa loob ng labing-apat na taon.

Verse 14

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे । मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत

At sa ikalawa: nawa’y si Bharata ang maging panginoon ng ranggong pang-tagapagmana para sa akin. Nalilinlang sa mga salita ni Mantharā, hiniling niya ang biyayang ito.

Verse 15

जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः । त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः

Ipinatapon ng hari si Rāma, kasama si Jānakī at ang kanyang kasamang si Lakṣmaṇa. Sa tatlong gabi, tubig lamang ang kanyang tinanggap; sa ikaapat na araw, prutas ang kinain niya.

Verse 16

पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् । तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन्

Sa ikalimang araw, itinatag ni Rāma ang kanyang tahanan sa Citrakūṭa. Noon, si Daśaratha ay pumanaw patungong langit, tanging ‘Rāma, Rāma’ ang binibigkas.

Verse 17

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् । ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ

Sa gayon, nang mapabunga niya ang sumpa ng Brahmana, siya’y nagtungo sa langit. Pagkaraan, dumating sina Bharata at Śatrughna sa Citrakūṭa.

Verse 18

स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च । सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति

Ipinabatid nila kay Rāma, O hari, na ang kanyang ama’y nagtungo na sa langit; at matapos aliwin si Bharata, sila’y humarap sa pagbabalik.

Verse 19

ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ । पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ

Pagkatapos, dumating sina Bharata at Śatrughna sa Nandigrāma. Doon, masidhing sumasamba sa mga sandalyas ni Rāma, kapwa nila pinasan ang bigat ng kaharian.

Verse 20

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत । रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते

Matapos masilayan ang dakilang Atri, (si Rāma) ay nagtungo sa gubat ng Daṇḍaka. Nang magsimula ang paglipol sa mga pangkat ng rākṣasa, napatumba si Virādha.

Verse 21

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च

Nang lumipas ang labintatlo at kalahating taon, nanahan siya sa Pañcavaṭī. Pagkaraan, kanyang pinapangit ang gabing-demonyong si Śūrpaṇakhā, habang siya’y gumagala sa gubat kasama si Jānakī.

Verse 22

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके

Dumating ang kakila-kilabot na rākṣasa, may layong dukutin si Sītā. Ito’y naganap sa ikawalong araw ng madilim na kalahati ng Māgha, sa mapalad na sandaling tinatawag na Vṛnda.

Verse 23

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः । मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च

Nang wala si Sītā kasama ang dalawang Rāghava, siya’y inagaw ni Daśakandhara; nagtungo siya sa ermitanyo ni Mārīca, at kasama nito’y nag-anyong usa.

Verse 24

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् । ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम्

Matapos ilayo si Rāghava, kasama si Lakṣmaṇa, saka mabilis na pinaslang ni Rāma si Mārīca na nag-anyong usa.

Verse 25

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह । तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा

Muling bumalik si Rāma sa ermitanyo at nakita niyang wala si Sītā. Doon din, habang siya’y inaagaw, siya’y humagulgol na parang kurarī na ibong nananaghoy.

Verse 26

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत्

“Rāma, Rāma—iligtas mo ako! Iligtas mo ako, inagaw ng rākṣasa!”—gaya ng gutom na lawin na dumadagit at nagdadala ng umiiyak na pugo.

Verse 27

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् । नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा

Gayon din, ang rākṣasa—nalupig ng pita—ay tinatangay ang anak ni Janaka. Nang marinig ito, ang hari ng mga ibon ay agad na tumindig upang kumilos.

Verse 28

युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् । माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये

Nakipaglaban siya kay Rāvaṇa, panginoon ng mga rākṣasa; nang masugatan at mapatay, siya’y bumagsak. At sa ikasiyam na araw ng madilim na kalahati ng Māgha, siya’y nananahan sa tahanan ni Rāvaṇa.

Verse 29

मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

Noon, ang dalawang magkapatid na sina Rāma at Lakṣmaṇa ay patuloy na naghahanap sa kanya.

Verse 30

जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् । सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः

Pagkakita kay Jaṭāyu at pagkaalam na siya’y pinaslang ng rākṣasa—at sa gayon ay nalaman ang sinapit ni Sītā—si Rāma ay nagsagawa ng mga huling ritwal para sa ibon nang may debosyon.

Verse 31

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः । पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च

Nagpatuloy si Rāma sa unahan, at si Lakṣmaṇa’y sumunod sa kanyang mga yapak. Nang marating ang paligid ng Pampā, ipinagkaloob din niya ang kanyang biyaya kay Śabarī.

Verse 32

तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् । ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह

Matapos hipuin nang wasto ang banal na tubig na yaon, naganap ang pagdatal ng darśana kay Hanumān. Pagkaraan, si Rāma ay nakipagkaibigan kay Hanumān.

Verse 33

ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् । प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम्

Pagkatapos, nilapitan niya si Sugrīva at pinaslang si Vāli, panginoon ng mga vānara. Sa utos ni Panginoong Rāma, ang mga hukbo ng vānara—pinangungunahan ni Hanumān—ay isinugo upang hanapin ang minamahal niyang si Sītā.

Verse 34

अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः । संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम्

Taglay ang singsing bilang tanda, ang Anak ni Vāyu ay naglakbay. At si Sampāti, sa ikasampung buwan, ay nagsiwalat sa vānara ng kinaroroonan niya—si Sītā.

Verse 35

ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् । हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्

Pagdinig sa mga salitang yaon, nilundag ni Hanumān ang dagat na may sandaang yojana ang lawak. At sa Laṅkā, sa gabi, siya’y nagsiyasat sa lahat ng dako.

Verse 36

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः । द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः

Sa nalalabing bahagi ng gabing iyon, nasilayan ni Hanumān si Sītā. Sa ikalabindalawang tithi, nanatili siyang handa sa ibabaw ng punong śiṃśapā.

Verse 37

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् । अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत

Sa gabing iyon, upang makamtan ang pagtitiwala ni Jānakī, nagsalaysay siya ng nakaaaliw at mapanatag na salaysay. Pagdating ng ikalabintatlong tithi, nagsimula ang digmaan laban kay Akṣa at sa iba pa.

Verse 38

ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः । दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्

Sa ikalabintatlong tithi, ang unggoy—ang nagwagi sa anak ni Indra—ay iginapos ng Brahmāstra. At hinarap niya ang panginoon ng mga rākṣasa ng mabagsik at matatalim na salita.

Verse 39

अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः । वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम्

Iginapos ng Brahmāstra, nagsalita sa kanya ang Anak ni Vāyu. Pagkatapos, nang itali ang apoy sa kanyang buntot, natupad ang pagsunog sa Laṅkā.

Verse 40

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः । मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः

Sa araw ng kabilugan ng buwan, sa Bundok Mahendra, muling nagbalik ang unggoy. Iyon ang unang araw ng Mārgaśīrṣa; sa limang araw na paglalakbay sa daan, natapos niya ang pag-uwi.

Verse 41

पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल । सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम्

Pagbalik niya, sa isang araw ng pag-ulan, winasak nga ang Madhuvana. At sa ikapitong tithi, ibinigay ang tanda ng pagkakakilanlan at inihayag ang buong ulat.

Verse 42

मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् । अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे

Isinalaysay niya kay Rāma nang lubos ang lahat tungkol sa pag-aalay ni Sītā ng hiyas—sa ikawalong tithi ng Uttaraphālgunī, sa mapalad na sandaling tinatawag na “Vijayā” (Tagumpay).

Verse 43

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च । रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्

Nang sumapit sa katanghalian ang libong-sinag na Araw, umalis si Rāghava. Si Rāma, matapos gawin ang kanyang panata, ay tunay na tumungo sa dakong timog.

Verse 44

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् । दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा

“Matawid ko man ang karagatan, papatayin ko ang panginoon ng mga Rākṣasa.” Sa kanyang paglakad sa dakong timog, si Sugrīva ay naging kanyang kakampi at kaibigan.

Verse 45

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् । पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ । उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह

Sa loob ng pitong araw, naitayo ang kampo ng hukbo sa pampang ng dagat. Mula sa maliwanag na unang tithi ng Pauṣa hanggang sa ikatlo, si Rāghava—kasama ang kanyang mga kawal—ay nakahanay sa harap ng karagatan.

Verse 46

विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः । समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः

Sa ikaapat na tithi, si Vibhīṣaṇa ay nakipagtipon kay Rāma. Sa ikalima, isinagawa ang payo at banal na pagsasaalang-alang upang matawid ang karagatan.

Verse 47

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् । समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः

Isinagawa ni Rāma ang prāyopaveśana, ang banal na pag-aayun hanggang kamatayan, sa loob ng apat na araw. Mula sa Diyos-dagat ay tinamo niya ang isang biyaya, at ipinakita rin ang paraan ng pagsasakatuparan.

Verse 48

सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् । चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत्

Sa ikasampung tithi sinimulan ang pagtatayo ng tulay, at sa ikalabintatlo ito natapos. Sa ika-labing-apat, sa Bundok Suvela, inilagay ni Rāma ang kaniyang hukbo sa kanilang himpilan.

Verse 49

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् । तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान्

Sa ikalawang araw matapos ang kabilugan ng buwan, sa loob ng tatlong araw ay naitawid ang hukbo. Pagkatawid sa karagatan, si Rāma—may taglay na magiting na hukbo ng mga vānara—ay tumindig sa kabilang pampang.

Verse 50

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः । तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः

At si Rāma, na may mapalad na mga tanda, ay kinubkob ang lungsod ng Laṅkā alang-alang kay Sītā. Mula sa ikatlong araw hanggang sa ikasampu, tumagal ang kampamento nang walong araw.

Verse 51

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने । पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च

Doon, sa ikalabing-isang araw, dumating sina Śuka at Sāraṇa. At sa ikalabindalawa, sa madilim na kalahati ng buwan ng Pauṣa, isinagawa rin ang pagbibilang ng hukbo.

Verse 52

शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् । त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः

Sa Laṅkā, mula sa ikalabintatlong tithi at sa loob ng tatlong araw, isinalaysay ni Śārdūla sa mga pinunò ng hukbong Vānara ang mahalaga at di-mahalaga—inihiwalay ang tunay na diwa sa hungkag na anyo.

Verse 53

रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् । प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे

Noon, sinuri ni Rāvaṇa ang bilang ng kaniyang hukbo at pinasiklab ang sigla ng pakikidigma. Sa unang araw ng maliwanag na kalahati ng Māgha, umalis si Aṅgada bilang sugo sa kaniyang tungkulin.

Verse 54

सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् । माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम्

Noon, ipinakita kay Sītā ang isang mapanlinlang na pangitain tungkol sa kaniyang panginoon—una ang ulo at iba pa. Mula sa ikalawang araw ng maliwanag na kalahati ng Māgha, pitong araw ang naghatid hanggang sa ikawalong tithi.

Verse 55

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् । माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे

Ang digmaan ng mga Rākṣasa at mga Vānara ay naging masikip at magulo sa tindi. Sa ikasiyam na tithi ng maliwanag na kalahati ng Māgha, sa gabi, pumasok si Indrajit sa labanan.

Verse 56

रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल । आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः

Tunay ngang inihagis kina Rāma at Lakṣmaṇa ang pagkagapos ng ahas-na-patibong lubid. Ang mga pinunò ng Vānara ay nabalisa at nalito, at ang kanilang pag-asa’y nabasag sa lahat ng dako.

Verse 57

वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा । नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात्

Sa utos ni Vāyu, inalaala ni Rāghava at taimtim na tinawag si Garuḍa; upang mapawi ang pisi ng mga ahas, dumating si Garuḍa sa ikasampung tithi.

Verse 58

अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् । द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः

Sa ikalabing-isang tithi ng maliwanag na kalahati ng Māgha, nagkaroon ng paghupa sa loob ng dalawang araw; sa ikalabindalawa, pinaslang ni Āñjaneya (Hanumān) si Dhūmrākṣa.

Verse 59

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे । मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः

Sa ikalabintatlong tithi, siya lamang ang pumatay kay Akampana sa digmaan; at si Daśakaṇdhara (Rāvaṇa), matapos ipakita kay Rāma ang huwad na Sītā, ay naghangad siyang takutin siya.

Verse 60

त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि । माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्

Noon ay naghasik siya ng sindak maging sa lahat ng nasa hanay ng mga hukbo; nagpatuloy ito sa ika-labing-apat na tithi ng maliwanag na kalahati ng Māgha, hanggang sa unang araw ng madilim na kalahati.

Verse 61

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः । माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः

Sa loob ng tatlong araw, naisakatuparan ni Nīla ang pagpaslang kay Prahasta; mula sa ikalawang tithi ng madilim na kalahati ng Māgha hanggang sa ikaapat, ito’y naganap sa tatlong araw.

Verse 62

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् । पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः

Sa mabagsik na digmaan, itinaboy ni Rāma si Rāvaṇa mula sa larangan. Mula ikalimang tithi hanggang ikawalo, muli siyang ginising at inudyukan ni Rāvaṇa.

Verse 63

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् । कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः

Noon, si Kumbhakarṇa ay kumain sa loob ng apat na araw. Pagkaraan, mula sa ikasiyam na tithi, nakipagdigma siya nang apat na araw.

Verse 64

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः । अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह

Sa digmaan, pinatay ni Rāma ang lumalamon ng maraming vanara. Sa araw ng amāvasyā, nagkaroon ng pagkain na pawang dalamhati—isang hapag ng pagdadalamhati.

Verse 65

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः । नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः

Mula sa unang araw ng Phālguna, sa loob ng apat na araw hanggang ikaapat, limang rākṣasa—pasimuno si Narāntaka—ang napatay.

Verse 66

पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् । अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात्

Mula ikalimang tithi hanggang ikapito, sa tatlong araw naganap ang pagpatay kay Atikāya. Mula ikawalo hanggang ikalabindalawa, sa limang araw na bilang, siya’y napatay.

Verse 67

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः । फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः

Si Nikumbha at si Kumbha—ang dalawang ito—at si Makarākṣa man ay nabuwal sa loob ng apat na araw. At sa ikalawang tithi ng madilim na kalahati ng Phālguna, si Śakrajit (Indrajit), ang manlulupig ni Indra, ay dumating sa itinakdang wakas.

Verse 68

तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च । ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह

Mula sa ikatlong tithi hanggang sa ikapito—sa loob nga ng limang araw—nagkaroon ng pagtanggap ng pagkain, pangunahin dahil sa pagdadala ng mga halamang-gamot.

Verse 69

अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः । शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम्

Sa ikawalong tithi, ang masamang-loob na si Rāvaṇa ay pinaslang ang Māyā-Sītā, ang huwad na Maithilī. Noon, dahil sa bugso ng dalamhati, inayos at pinatatag ni Rāma ang hukbo para sa pagkilos.

Verse 70

ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् । लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः

Pagkaraan, hanggang sa ikalabintatlong tithi—sa loob ng limang araw—si Indrajit, bantog sa lakas at kagitingan, ay napatay sa digmaan ni Lakṣmaṇa.

Verse 71

चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः । अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः

Sa ikalabing-apat na tithi, si Daśagrīva ay nagsagawa ng dīkṣā, isang banal na pagtatalaga na kaugnay ng kanyang pamamaraang pag-inom at pagkain. At sa araw ng amāvasyā, si Daśakaṃdhara ay lumabas upang makipagdigma.

Verse 72

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके । रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः

Mula sa unang tithi ng maliwanag na kalahati ng Caitra hanggang sa limang-araw na yugto na nagtatapos sa ikalima, habang patuloy na nakikipagdigma si Rāvaṇa, naganap ang matinding paglipol sa mga Rākṣasa.

Verse 73

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् । चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने

Hanggang sa ikawalong tithi ng maliwanag na Caitra ay naganap ang pagwasak sa mga karwahe, kabayo, at iba pa; at sa ikasiyam na tithi ng maliwanag na Caitra, naganap ang pagtusok ng sibat na tumama kay Saumitrī (Lakṣmaṇa).

Verse 74

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः । विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च

Sa galit na nag-aalab kay Rāma, napaurong si Daśakaṇdhara (Rāvaṇa); at ayon sa payo ni Vibhīṣaṇa, naganap din ang pakikidigma ni Hanumān.

Verse 75

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत्

Siya’y nagtungo upang dalhin ang halamang-gamot mula sa Bundok Droṇa alang-alang kay Lakṣmaṇa; at pagkakuha sa Viśalyā, iyon ay ipinainom niya kay Lakṣmaṇa.

Verse 76

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः

Sa ikasampu ay naganap ang pag-urong; sa gabi nama’y may labanan laban sa mga Rākṣasa. Sa ikalabing-isa, para kay Rāma, dumating ang isang karwahe na si Mātali ang kutsero.

Verse 77

प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् । अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत्

Nakipagdigma siya mula sa ikalabindalawang araw hanggang sa ika-14 ng madilim na kalahati. Sa ika-18 araw, pinaslang ni Rāma si Rāvaṇa sa tunggaliang karwahe.

Verse 78

संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् । संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्

Ang mga huling ritwal (saṃskāra) para kay Rāvaṇa at sa iba pa ay naganap sa araw ng Amāvasyā. Nang maging mabangis ang labanan, nakamit ni Rāma ang tagumpay.

Verse 79

माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् । सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम्

Mula sa maliwanag na ikalawang araw ng Māgha hanggang sa madilim na ika-14 ng Caitra—sa gayon ay walumpu’t pitong araw ang kabuuan, at may karagdagang pagitan na binanggit sa gitna.

Verse 80

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् । वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु । अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः

Ang mga pag-urong at ang digmaan sa kabuuan ay tumagal ng pitumpu’t dalawang araw. Mula sa mga tithi ng Vaiśākha, nanatili si Rāma sa mga larangan ng labanan. Sa ikalawang tithi, si Vibhīṣaṇa ay pinahiran at itinalaga sa paghahari ng Laṅkā.

Verse 81

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् । दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम्

Sa ikatlong tithi naganap ang pagpapatunay ng kadalisayan ni Sītā; at tumanggap ng mga biyaya mula sa mga diyos. Dumating din doon si Daśaratha, at nagkaroon ng pagsang-ayon at pagdiriwang.

Verse 82

हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः । गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु

Matapos mapatay nang mabilis ang Panginoon ng Laṅkā, ang makapangyarihang nakatatandang kapatid ni Lakṣmaṇa ay muling kinuha si Jānakī na banal—na pinalungkot ng rākṣasa.

Verse 83

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः

Dala si Jānakī na may sukdulang galak, siya’y nagbalik. At sa ikaapat na tithi ng Vaiśākha, si Rāma ay sumakay at kumupkop sa Puṣpaka (vimāna).

Verse 84

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च

Muling naglakbay sa himpapawid patungo sa lungsod ng Ayodhyā; nang ganap na ang labing-apat na taon, ito’y sa ikalimang tithi ng buwan ng Mādhava (Vaiśākha).

Verse 85

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् । नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः

Si Rāma, kasama ang kanyang mga kasama, ay pumasok sa āśrama ni Bhāradvāja. At sa ikaanim na tithi, dumating siya sa Nandigrāma sakay ng Puṣpaka (vimāna).

Verse 87

उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने । द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत्

Nanahan siya, hiwalay kay Rāma, sa tahanan ni Rāvaṇa. Sa ikaapatnapu’t dalawang taon, itinatag ni Rāma ang pamamahala sa kaharian.

Verse 88

सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् । स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः

Noong panahong iyon, tatlumpu’t tatlong taon ang gulang ni Sītā. At nang matapos ang labing-apat na taon, pumasok ang Panginoon sa sarili niyang lungsod.

Verse 89

अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा । भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत्

Sa Ayodhyā, si Rāma—masaya, tagapagwasak ng pagmamataas ni Rāvaṇa—kasama ang kanyang mga kapatid, ay nagtatag doon ng pamamahala sa kaharian.

Verse 90

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्

Sa loob ng sampung libong taon at dagdag pang isang libong taon, iningatan ni Rāma ang kaharian; saka siya lumisan patungo sa tahanan ng mga diyos sa langit.

Verse 91

रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः । बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः

Sa paghahari ni Rāma, ang isipan ng mga tao’y umaapaw sa galak. Ang mga lalaki’y naging sagana sa yaman at butil, at pinagpala ng mga anak at apo.

Verse 92

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च । गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः

Ang ulan ay bumubuhos ayon sa ninanais; ang mga pananim ay napakahusay ang uri. Ang mga baka’y saganang nagbibigay ng gatas na wari’y pumupuno ng mga banga, at ang mga puno’y laging hitik sa bunga.

Verse 93

नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप । नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः

O hari, sa paghahari ni Rāma, wala ni pagdurusang pang-isip ni sakit sa katawan. Ang mga babae’y tapat sa asawa, at ang mga lalaki’y matatag sa debosyon sa kanilang mga ama.

Verse 94

द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः । कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा

Ang mga dvija (dalawang-ulit na isinilang) ay laging nakatuon sa mga Veda; ang mga Kṣatriya’y naglilingkod sa mga dvija; at ang mga Vaiśya’y walang humpay na may bhakti sa mga dvija at sa mga baka.

Verse 95

न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः । न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा

Walang paghahalo ng angkan doon, ni pagkasira ng wastong asal. Walang babaeng baog o malas; wala ring tinatawag na ‘baog sa supling’ o may mga anak na namamatay.

Verse 96

विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते । नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा

Walang sinumang babaeng balo; ni may asawang babae na natatagpuang nananangis. Walang sinumang humahamak sa ina at ama, gayundin sa guru.

Verse 97

न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् । न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः

Walang mabuting tao ang lumalabag sa salita ng matatanda. Walang pag-agaw ng lupa roon, at ang mga tao’y umiiwas sa asawa ng iba.

Verse 98

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् । न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि

Ang mga tao’y hindi mahilig sa paninirang-puri; walang dukha at walang dinadapuan ng karamdaman. Walang magnanakaw, walang sugarol, at walang umiinom ng nakalalasing—tunay ngang walang makasalanan.

Verse 99

न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः । न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः

Walang magnanakaw ng ginto, walang pumatay ng brāhmaṇa, at walang lumapastangan sa higaan ng guro. Walang pumapatay ng babae, walang pumapatay ng bata, at walang nagsasalita ng kasinungalingan.

Verse 100

न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि । न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते

Walang sinumang umaagaw sa ikabubuhay ng kapwa, at wala ring huwad na saksi. Walang mapanlinlang, walang walang-utang-na-loob, at walang maruming pag-iisip na nakikita.

Verse 101

सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः । नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते

Laging at saanman ay pinararangalan ang mga brāhmaṇang bihasa sa Veda. O hari, sa lubhang tanyag na paghahari ni Rāma, walang sinumang di-Vaiṣṇava at walang panata (walang disiplina).

Verse 109

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः । पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम्

Pagkaraan, si Rāma na may matang gaya ng lotus, na napuno ng pagkamangha, ay nagtanong tungkol sa kadakilaan ng tīrtha—yaong pinakadakila sa lahat ng banal na tawiran.