Shloka 8

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

Devanagari script

क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः।।।।अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्।

Transliteration

kṣut-pipāsā-parītāś ca śrāntāś ca salilārthinaḥ | avakīrṇaṃ latā-vṛkṣair dadṛśus te mahābilam ||

Translation

Dahil sa gutom at uhaw, at sa pagod habang naghahanap ng tubig, napansin nila ang isang napakalaking yungib na natatabunan at nagkalat ng mga baging at mga punò.

Word by Word

• क्षुत्-पिपासा-परिताः: overcome by hunger and thirst
• क्षुत्-पिपासा-परिताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: क्षुत् (प्रातिपदिक) + पिपासा (प्रातिपदिक) + परित (कृदन्त, परि + √इ (धातु) / √ता?; रूढप्रयोगः 'परित/परित' = 'surrounded/overcome')
• Form: द्वन्द्व-समास (क्षुत् + पिपासा) ततः 'परित' इति कृदन्तेन विशेषितम्; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'ते' इत्यस्य विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• श्रान्ताः: tired
• श्रान्ताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: श्रान्त (कृदन्त, √श्रम् (धातु))
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'ते' इत्यस्य विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• सलिल-अर्थिनः: seeking water
• सलिल-अर्थिनः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सलिल (प्रातिपदिक) + अर्थिन् (प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषभावः (सलिलम् अर्थयते इति); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'ते' इत्यस्य विशेषण

• अवकीर्णम्: strewn/covered
• अवकीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अव + √कॄ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'महाबिलम्' इत्यस्य विशेषण

• लता-वृक्षैः: with creepers and trees
• लता-वृक्षैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: लता (प्रातिपदिक) + वृक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्व-समास; पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन

• ददृशुः: they saw
• ददृशुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन

• ते: they/those
• ते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• महा-बिलम्: a great/huge cave
• महा-बिलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + बिल (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

Context

She was an ascetic in bark robes and deer skin blazing with lustre, restrained in her food. The monkeys got very frightened.

Characters & Entities

• vānaras (search party)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes endurance under hardship: even when bodily needs press (hunger, thirst), the party continues the righteous task rather than abandoning it.

What is the narrative situation?

The southern searchers, desperate for water, come upon a massive cave thick with vegetation.

Which character virtue is emphasized?

Fortitude—persisting in duty despite physical exhaustion.