Sarga 3

Verse 1

श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।।।।

Nang marinig ang buong salaysay mula sa marunong—isang salaysay na hinabing kasama ng Dharma—ang matuwid na si Vālmīki ay muling nagsiyasat upang higit pang malinaw na malaman ang masusing daloy ng buhay ni Rāma.

Verse 2

उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिस्स्थित्वा कृताञ्जलि: ।प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ।।।।

Matapos uminom ng tubig na panglinis ayon sa tuntunin, ang muni ay umupo sa damong kuśa na ang dulo’y nakaharap sa silangan; nakapagdaup-palad, hinanap niya—sa pamamagitan ng dharma na bunga ng tapas—ang tunay na landas ng sinaunang salaysay ni Rāma.

Verse 3

रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।।।हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् ।तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।।।

Sa kapangyarihang isinilang mula sa kanyang dharma at tapas, malinaw na namasdan ng banal na rishi—gaya ng tunay na nangyari—si Rāma, si Lakṣmaṇa, at si Sītā; si Haring Daśaratha kasama ang kanyang mga reyna at ang buong kaharian; at ang lahat ng naganap doon: ang kanilang paglalakbay ng mga pangyayari, ang kanilang mga pagsisikap, pati ang kanilang pagtawa at pananalita.

Verse 4

रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च । सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।1.3.3।। हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् । तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।1.3.4।।

Sa lakas na isinilang sa dharma at tapas, malinaw at wasto niyang namasdan—gaya ng tunay na nangyari—ang kanilang halakhak, pananalita, ang daloy ng mga pangyayari, at bawat gawain.

Verse 5

स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्प्राप्तं चरता वने ।सत्यसन्धेन रामेण तत्सर्वं चान्ववेक्षितम् ।।।।

At nakita rin niya ang lahat ng noon ay nasalubong sa gubat habang naglalakbay si Rama, matatag sa katotohanan, na kasama ang asawa—bilang ikatlong kasama.

Verse 6

तत: पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थित: ।पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ।।।।

Pagkaraan, ang matuwid na pantas—nakalagay sa yoga—ay nakita ang lahat ng naganap noong una, na kasinglinaw ng bunga ng āmalaka na nakapatong sa palad.

Verse 7

तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।।।कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।।।

Nang makita niya ang lahat sa katotohanan sa pamamagitan ng dharma, ang maningning na pantas ay naghanda nang isalaysay ang buhay ni kaibig-ibig na Rama—taglay ang mga halaga ng kāma at artha, malawak sa mga birtud ng dharma at mga layunin ng buhay—na parang karagatang hitik sa hiyas, kaaya-aya sa sinumang makarinig.

Verse 8

तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।1.3.7।। कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।1.3.8।।

Nang makita niya ang buong katotohanan sa pamamagitan ng dharma, ang maningning na pantas ay nagsimulang sumulat ng buhay ni kaibig-ibig na Rama—isang karagatang tulad-hiyas ang mga birtud, pinagbubuklod ang artha at kāma at inilalahad ang kahusayan ng dharma at mga layunin ng buhay, kalugud-lugod sa bawat tagapakinig.

Verse 9

स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महर्षिणा ।रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ।।।।

Gaya ng naunang isinalaysay ng dakilang muni na si Nārada, isinulat ng banal na rishi ang kasaysayan ng angkan ni Raghu, na nakasentro kay Rāma.

Verse 10

जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ।।।।

Isinalaysay (ni Nārada) ang kapanganakan ni Rāma, ang kanyang napakadakilang kagitingan, ang kanyang kabutihang-loob sa lahat, ang pagiging minamahal ng daigdig, ang kanyang pagtitiis, ang kanyang banayad na kagandahang-asal, at ang kanyang matatag na pagkataong nakaugat sa katotohanan.

Verse 11

नानाचित्रकथाश्चान्या विश्वामित्रसमागमे ।जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ।।।।

Isinalaysay niya ang pakikipagtagpo ni Rāma kay Viśvāmitra, ang marami pang iba’t ibang kahanga-hangang salaysay, ang pagbasag sa dakilang busog, at ang pag-iisang-dibdib ni Rāma kay Jānakī.

Verse 12

रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।तथाऽभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ।।।।

Isinalaysay rin niya ang pagtatalo nina Rāma at Paraśurāma, ang mararangal na katangian ng anak ni Daśaratha, ang paghahanda sa pagpapahid at pagluklok kay Rāma, at ang masamang hangarin ni Kaikeyī.

Verse 13

विघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् ।राज्ञश्शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ।।।।

Isinalaysay niya ang paghadlang sa pagpapahid at pagluklok kay Rāma, ang pagpapatapon kay Rāghava sa gubat, ang panaghoy ng hari sa matinding dalamhati, at ang pagpanaw niya tungo sa kabilang daigdig.

Verse 14

प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ।।।।

Inilarawan niya ang dalamhati ng mga mamamayan ng Ayodhyā, ang pamamaalam ni Rāma sa kanila, ang pakikipag-usap niya kay Guha na pinuno ng Niṣāda, at ang pagbabalik ni Sumantra na kutsero.

Verse 15

गङ्गायाश्चापि सन्तारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ।।।।

Isinalaysay niya ang pagtawid nila sa banal na Gaṅgā, ang pagdalaw at pagharap nila sa pantas na si Bharadvāja, at—sa pahintulot ni Bharadvāja—ang pagpunta nila sa Citrakūṭa.

Verse 16

वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ।।।।

Isinalaysay niya ang pagtatayo at paninirahan sa isang tahanang-gubat, ang pagdating ni Bharata, ang pagsamo ni Bharata upang maibalik si Rāma, at ang pagsasagawa ni Rāma ng mga ritwal na alay-tubig para sa kanyang ama.

Verse 17

पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ।।।।

Isinalaysay niya ang banal na pagpapahid at pagtatalaga sa mga sandalyas ni Rāma, ang paninirahan ni Bharata sa Nandigrāma, ang paglalakbay ni Rāma sa Daṇḍakāraṇya, at ang pagpaslang kay Virādha.

Verse 18

दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् ।अनसूयासहास्यामप्यङ्गरागस्य चार्पणम् ।।।।

Isinalaysay niya ang pagdatal kay Śarabhaṅga, ang pakikipagtagpo kay Sutīkṣṇa, at ang pananatili ni Sītā kay Anasūyā—kasama ang pag-aalay at pagpapahid ng mababangong unguwento.

Verse 19

अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् ।पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ।।।।

Isinalaysay niya ang pagdatal kay Agastya, ang pakikipagtagpo kay Jaṭāyu, ang paglalakbay patungong Pañcavaṭī, at ang paglitaw ni Śūrpaṇakhā.

Verse 20

शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ।वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।।।।

Isinalaysay rin niya ang pakikipag-usap ni Rāma kay Śūrpaṇakhā, ang kanyang pagpapapangit, ang pagpaslang kina Khara at Triśiras, at ang pagbangon ni Rāvaṇa upang simulan ang kanyang mapanlaban na pagsalakay.

Verse 21

मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ।राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।।।।

Isinalaysay rin niya ang pagpaslang kay Mārīca, ang pagdukot kay Vaidehī (Sītā), ang panaghoy ni Rāghava sa pagkawalay, at ang pagbagsak ni Jaṭāyu, hari ng mga buwitre.

Verse 22

कबन्धदर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् ।शबर्या: दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ।।।।

Isinalaysay niya ang pakikipagtagpo kay Kabandha, ang pagkakita sa Pampā, ang pagdalaw kay Śabarī, at gayundin ang unang pagkikita kay Hanumān.

Verse 23

ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ।।।।

Isinalaysay niya ang paglalakbay patungong Ṛśyamūka, ang pakikipagtagpo kay Sugrīva, ang pagbuo ng pagtitiwala at bigkis ng pagkakaibigan, at ang alitan nina Vāli at Sugrīva.

Verse 24

वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ।।।।

Isinalaysay niya ang pagwasak kay Vāli, ang muling pagbangon at pagluklok kay Sugrīva, ang panaghoy ni Tārā, ang napagkasunduang panahon ng paghihintay ayon sa tipan, at ang pananatili sa tag-ulan.

Verse 25

कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् ।दिश: प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ।।।।

Inilarawan niya ang poot ni Rāma—ang leon sa angkan ng Raghu—at ang pagtitipon ng mga hukbong unggoy, ang pagpapadala sa kanila sa lahat ng dako, at ang mga ulat hinggil sa mga lupain ng daigdig.

Verse 26

अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।प्रायोपवेशनं चापि सम्पातेश्चापि दर्शनम् ।।।।

Isinalaysay niya ang pag-aalay ng singsing, ang pagkakatuklas sa yungib ng Ṛkṣa, ang panatang mag-ayuno hanggang kamatayan, at ang pakikipagtagpo rin kay Sampāti.

Verse 27

पर्वतारोहणं चापि सागरस्यापि लङ्घनम् ।समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ।।।।

Isinalaysay niya rin ang pag-akyat sa bundok, ang paglagpas sa karagatan, at—sa udyok ng dagat—ang pagpapakita ni Maināka.

Verse 28

सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ।रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्याथ विचिन्तनम् ।।।।

Isinalaysay niya ang pagpatay kay Siṃhikā, ang pagtanaw sa Laṅkā mula sa tuktok ng Malaya, ang pagpasok sa Laṅkā sa gabi, at saka ang nag-iisang pagninilay (ni Hanumān).

Verse 29

दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ।आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्।।।।

Inilarawan niya ang pagkakita kay Rāvaṇa, ang pagkakita sa karwaheng Puṣpaka, ang pagpunta sa bulwagang inuman, at ang pagtanaw sa loobang silid ng mga kababaihan sa palasyo.

Verse 30

अशोकवनिकायानं सीतायाश्चपि दर्शनम् ।अभिज्ञानप्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् ।।।।

Isinasalaysay niya ang pagpasok ni Hanumān sa hardin ng Aśoka, ang pakikipagtagpo niya kay Sītā, ang pagbibigay ng tanda ng pagkakakilanlan (ang singsing), at ang pagkakita rin kay Rāvaṇa.

Verse 31

राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ।मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।।।।

Isinasalaysay niya ang pananakot ng mga rākṣasī kay Sītā, ang pangitain sa panaginip ni Trijaṭā, ang pagbibigay ni Sītā ng hiyas, at gayundin ang pagbasag sa mga puno.

Verse 32

राक्षसीविद्रवं चैव किङ्कराणां निबर्हणम् ।ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।।।।

Isinasalaysay niya ang pagkalat ng mga rākṣasī, ang paglipol sa mga kīṅkara (mga alipin ni Rāvaṇa), ang pagkabihag kay Hanumān na anak ng Hangin, at ang pagsunog sa Laṅkā na sinabayan ng kanyang mabagsik na pag-ungal.

Verse 33

प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ।राघवाश्वासनं चापि मणिनिर्यातनं तथा ।।।।

Pagkaraan, isinasalaysay niya ang pagtalon pabalik ni Hanumān, ang pagkuha niya sa gubat ni Madhu at sa pulot nito, ang pag-aliw niya kay Rāghava (Rāma), at gayundin ang paghahatid ng hiyas.

Verse 34

सङ्गमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ।प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।।।।

Isinasalaysay niya ang pakikipagtagpo sa Panginoon ng Dagat, ang pagtatayo ng tulay ni Nala, ang pagtawid sa karagatan, at ang paglusob sa Laṅkā sa gabi.

Verse 35

विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ।कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।।।।

(Isinasalaysay niya) ang pakikipag-alyansa kay Vibhīṣaṇa, ang pagsisiwalat ng paraan ng paglipol (kay Rāvaṇa), ang pagkamatay ni Kumbhakarṇa, at ang pagpaslang kay Meghanāda.

Verse 36

रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरे: पुरे ।विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।।।।

(Isinasalaysay niya) ang pagkapuksa ni Rāvaṇa, ang muling pagkakamit kay Sītā sa lungsod ng kaaway, ang pagpapahid at pagtatalaga kay Vibhīṣaṇa, at ang pagkakita sa Puṣpaka, ang sasakyang panghimpapawid.

Verse 37

अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ।रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्।स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम्।।।।

(Isinasalaysay niya) ang paglalakbay patungong Ayodhyā, ang muling pagkikita kay Bharata, ang masayang pagkorona kay Rāma, ang pagpapauwi sa buong hukbong kakampi, ang pagpapasaya at mabuting pamamahala sa sariling kaharian, at gayundin ang pagpapalayas kay Vaidehī (Sītā).

Verse 38

अनागतं च यत्किञ्चिद्रामस्य वसुधातले ।तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषि: ।।।।

At ang anumang pangyayaring darating pa tungkol kay Rāma sa ibabaw ng lupa—yaon man ay isinulat ng kagalang-galang na Ṛṣi na si Vālmīki sa huling bahagi ng tula, ang Uttara-kāṇḍa.

Verse 39

Nang makita niya ang dalawang matatalino, na matatag na nakaugat sa mga Veda, itinuro ng makapangyarihang guro ang epikong ito sa kanila, upang higit na patibayin ang diwa ng mga Veda.