रामशय्यादर्शनम्
Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।।।
prāsādāgravimāneṣu valabhīṣu ca sarvadā |
haimarājatabhaumeṣu varāstaraṇaśāliṣu ||
puṣpasañcayacitreṣu candanāgarugandhiṣu |
pāṇḍurābhraprakāśeṣu śukasaṅgharuteṣu ca ||
prāsādavaravaryeṣu śītavatsu sugandhiṣu |
uṣitvā merukalpeṣu kṛtakāñcanabhittiṣu ||
gītavāditranirghoṣair varābharaṇanissvanaiḥ |
mṛdaṅgavaraśabdaiś ca satataṃ pratibodhitaḥ ||
vandibhir vanditaḥ kāle bahubhiḥ sūtamāgadhaiḥ |
gāthābhir anurūpābhiḥ stutibhiś ca parantapaḥ ||
Si Rāma, ang manlulupig ng mga kaaway, ay laging nanahan sa mga tuktok at silid sa itaas ng mariringal na palasyo—sa mga sahig na inukitan ng ginto at pilak, na may pinakamainam na sapin; pinalamutian ng bunton ng mga bulaklak at pinabanguhan ng sandal at agaru. Ang mga palasyong yaon ay kumikislap na tila mapuputing ulap at umaalingawngaw sa huni ng mga kawan ng loro; malamig at mabango, may mga pader na tila ginto, at karangyaan na wari’y Bundok Meru. Doon siya’y palaging ginising ng awit at tugtugin, ng marahang kalansing ng mga hiyas, at ng marangal na dagundong ng mga tambol; at sa takdang oras, maraming mang-aawit, tagapagtala ng angkan, at mga tagapuri ang bumabati sa kanya sa angkop na mga awit at papuri.
How could Rama, the best among men used to a bed made of a pile of excellent spreads and overspread with deer skin, sleep on the bare ground?
The verse underscores the moral contrast between rightful royal dignity and forced deprivation. Dharma is framed as the proper order of life: when a righteous person is displaced from his rightful station, society experiences ethical rupture.
Bharata recalls Rama’s former life of royal refinement to heighten the tragedy of Rama’s exile and to underline how unnatural and unjust the reversal feels.
Rama’s worthiness (arhatā) by implication—he was honored by the best of courtly culture—alongside Bharata’s deep remorse and sense of responsibility.