Adhyaya 11

Verse 1

शेष उवाच । एवमाज्ञाप्य भगवान्रामश्चामित्रकर्षणः । वीरानालोकयन्भूयो जगाद शुभया गिरा

Sinabi ni Śeṣa: Matapos mag-utos nang gayon, ang pinagpalang Rāma, manlulupig ng mga kaaway, ay muling tumingin sa mga bayani at nagsalita sa mapalad na pananalita.

Verse 2

शत्रुघ्नस्य मम भ्रातुर्वाजिरक्षाकरस्य वै । को गंता पृष्ठतो रक्षंस्तन्निदेशप्रपालकः

Ang aking kapatid na si Śatrughna ang tunay na tagapangalaga ng kabayo; sino ang susunod sa likuran, nagbabantay dito at tapat na tutupad sa kanyang utos?

Verse 3

यः सर्ववीरान्प्रतिमुख्यमागतान्विनिर्जयेन्मर्मभिदस्त्रसंघैः । गृह्णात्वसौ मे करवीटकं तद्भूमौ यशः स्वं प्रथयन्सुविस्तरम्

Sinumang tatalo sa lahat ng mga bayani na sumasalubong nang harapan, sa pamamagitan ng sunod-sunod na sandatang tumatama sa mahahalagang bahagi—hayaan siyang kunin ang aking Karavīṭaka, at sa lupang yaon ay ipalaganap ang sariling dangal nang malawak.

Verse 4

इत्युक्तवति रामे तु पुष्कलो भरतात्मजः । जग्राह वीटकं तस्माद्रघुराजकरांबुजात्

Nang masabi na ni Rāma ang gayon, si Puṣkala, anak ni Bharata, ay tumanggap ng vīṭaka mula sa kamay na tila-lotong ng haring Raghu.

Verse 5

स्वामिन्गच्छामि शत्रुघ्न पृष्ठरक्षाकरोऽन्वहम् । सन्नद्धः सर्वशस्त्रास्त्र चापबाणधरः प्रभो

O panginoon, ako’y yayaon, O Śatrughna, at araw-araw ay maglilingkod bilang bantay sa likuran. Nakahanda, may lahat ng sandata at astrá, tangan ang busog at mga palaso, O mahal na ginoo.

Verse 6

सर्वमद्य क्षितितलं त्वत्प्रतापो विजेष्यते । एते निमित्तभूता वै रामचंद्र महामते

Ngayon, sa lakas ng iyong kabayanihan, malulupig ang buong balat ng daigdig. O marangal ang isip, Rāmacandra, ang mga ito’y tunay na mga kasangkapang sanhi lamang.

Verse 7

भवत्कृपातः सकलं ससुरासुरमानुषम् । उपस्थितं प्रयुद्धाय तन्निषेधे क्षमो ह्यहम्

Sa iyong biyaya, ang buong hukbo—mga deva, asura, at tao—ay nagtipon, handang makipagdigma; gayunman, ako’y may kakayahang pigilan ang sagupaan.

Verse 8

सर्वं स्वामी ज्ञास्यति यन्ममविक्रम दर्शनात् । एष गंतास्मि शत्रुघ्न पृष्ठरक्षाप्रकारकः

“Mauunawaan ng Panginoon ang lahat sa pagtanaw sa aking kagitingan. O Śatrughna, ako’y yayaon—ikaw ang tumangan sa tungkulin ng pagbabantay sa aming likuran.”

Verse 9

एवं ब्रुवंतं भरतात्मजं स प्रस्तूय साध्वित्यनुमोदमानः । शशंस सर्वान्कपिवीरमुख्यान्प्रभंजनोद्भूतमुखान्हरिः प्रभुः

Nang magsalita nang gayon ang anak ni Bharata, pinuri siya ng Panginoong Hari, na sumang-ayon sa salitang “Mabuti ang sinabi.” Pagkaraan, pinapurihan ng Kataas-taasang Panginoon ang lahat ng pangunahing bayani sa mga unggoy, lalo na yaong pinangungunahan ng anak ng Diyos ng Hangin.

Verse 10

भो हनूमन्महावीर शृणु मद्वाक्यमादृतः । त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तमिदं राज्यमकंटकम्

O Hanūmān, dakilang bayani, dinggin mong may paggalang ang aking mga salita. Sa iyong biyaya, natamo ko ang kahariang ito na walang tinik—malaya sa mga hadlang at kaaway.

Verse 11

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे हयमोचन । पुष्कलभार्यासमागमोनाम एकादशोऽध्यायः

Sa gayon nagwakas ang Ikalabing-isang Kabanata, na pinamagatang “Ang Pakikipagtagpo sa Asawa ni Puṣkala,” sa Pātālakhaṇḍa ng Śrī Padma Purāṇa, sa pag-uusap nina Śeṣa at Vātsyāyana, sa bahagi tungkol sa Aśvamedha ni Rāma at sa pagpapalaya sa kabayo.

Verse 12

त्वं गच्छ मम सैन्यस्य पालकः सन्ममाज्ञया । शत्रुघ्नः सोदरो मह्यं पालनीयस्त्वहं यथा

Humayo ka ngayon; sa ilalim ng aking wastong utos, maging tagapangalaga ka ng aking hukbo. Si Śatrughna, aking sariling kapatid, ay dapat mong ingatan, gaya ng pag-iingat mo sa akin.

Verse 13

यत्र यत्र मतिभ्रंशः शत्रुघ्नस्य प्रजायते । तत्र तत्र प्रबोद्धव्यो भ्राता मम महामते

Saanman at kailanman sumibol ang pagkalito ng paghatol kay Śatrughna, doon at noon din ay gisingin siya—ibalik sa linaw—O dakilang may isip.

Verse 14

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं रामचंद्रस्य धीमतः । शिरसा तत्समाधाय प्रणाममकरोत्तदा

Nang marinig niya ang dakilang pananalita ng marunong na Rāmacandra, tinanggap niya iyon na parang ipinatong sa ulo, at noon din ay yumukod sa taimtim na paggalang.

Verse 15

अथादिशन्महाराजो जांबवंतं कपीश्वरम् । रघुनाथस्य सेवायै कपिषूत्तमतेजसम्

Pagkaraan, iniutos ng dakilang hari kay Jāmbavān, ang panginoon ng mga vānarā—pinakamaliwanag sa mga pangunahing unggoy—na maglingkod kay Raghunātha, kay Śrī Rāma.

Verse 16

अंगदो गवयो मैंदस्तथा दधिमुखः कपिः । सुग्रीवः प्लवगाधीशः शतवल्यक्षिकौ कपी

Si Aṅgada, si Gavaya, si Mainda, at gayundin ang unggoy na si Dadhimukha; si Sugrīva, ang panginoon ng mga plavaga; at ang dalawang unggoy na sina Śatavalī at Akṣika—sila’y nabanggit doon.

Verse 17

नीलो नलो मनोवेगोऽधिगंता वानरांगजः । इत्येवमादयो यूयं सज्जीभूता भवंतु भोः

“Si Nīla, si Nala, si Manovega, si Adhigaṃtā, si Vānarāṃgaja, at ang iba pang tulad nila—kayong lahat, mangyaring maging handa at nakapaghanda na!”

Verse 18

सर्वैर्गजैः सदश्वैश्च तप्तहाटकभूषणैः । कवचैः सशिरस्त्राणैर्भूषितायां तु सत्वराः

Kasama ang lahat ng mga elepante at mahuhusay na kabayo, na pinalamutian ng mga hiyas na gintong pinainit; at may mga baluti at mga helmet, sila’y nagmadaling mag-ayos at magpalamuti sa kanya.

Verse 19

शेष उवाच । सुमंत्रमाहूय सुमंत्रिणं तदा जगाद रामो बलवीर्यशोभनः । अमात्यमौले वद केऽत्र योज्या नरा हयं पालयितुं समर्थाः

Sinabi ni Śeṣa: Noon, si Rāma—maningning sa lakas at kabayanihan—ay ipinatawag si Sumantra, ang kanyang ministro, at nagsalita: “O pinakadakila sa mga tagapayo, sabihin mo: sinu-sinong lalaki ang dapat italaga rito na may kakayahang magbantay sa kabayo?”

Verse 20

तदुक्तमेवमाकर्ण्य जगाद परवीरहा । हयस्य रक्षणे योग्यान्बलिनोऽत्र नराधिपान्

Nang marinig ang gayong sinabi, ang mamumuksa sa mga bayani ng kaaway ay nagpahayag: “Narito ang mga makapangyarihang hari—karapat-dapat at may kakayahan—para sa pag-iingat sa kabayo.”

Verse 21

रघुनाथ शृणुष्वैतान्नववीरान्सुसंहितान् । धनुर्धरान्महाविद्यान्सर्वशस्त्रास्त्रकोविदान्

O Raghunātha, pakinggan mo ang siyam na bayani—mahigpit ang pagsasanay at disiplinado; mga mamamana na dakila ang galing, may malalim na kaalaman, at bihasa sa bawat sandata at pana.

Verse 22

प्रतापाग्र्यं नीलरत्नं तथा लक्ष्मीनिधिं नृपम् । रिपुतापं चोग्रहयं तथा शस्त्रविदं नृपम्

“(Nakita/namataan) ang haring nagngangalang Pratāpāgrya; gayundin si Nīlaratna; at ang haring Lakṣmīnidhi; gayon din si Riputāpa; at si Ograhaya; at ang haring bantog bilang dalubhasa sa mga sandata.”

Verse 23

राजन्योऽसौ नीलरत्नो महावीरो रथाग्रणीः । स एव लक्षं रक्षेत लक्षं युध्येत निर्भयः

Ang maharlikang mandirigmang iyon—na tinatawag na Nīlaratna—ay dakilang bayani, pangunahin sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe. Siya lamang ang makapagtatanggol ng isang daang libo, at walang takot na makikipaglaban sa isang daang libo.

Verse 24

अक्षौहिणीभिर्दशभिर्यातु वाहस्य रक्षणे । दंशितैस्स शिरस्त्राणैर्मम बाहुभिरुद्धतैः

Paparoon siya na may sampung akṣauhiṇī upang bantayan ang bundok; at ako, na nakataas ang mga bisig—nakaligtas sa mahihigpit na helmet at baluting nakasuot.

Verse 25

प्रतापाग्र्यो यो ह्ययं च रिपुगर्वमशातयत् । सव्यापसव्यबाणानां मोक्ता सर्वास्त्रवित्तमः

Ang isang ito, na pinakadakila sa tapang, ay dumurog sa pagmamataas ng mga kaaway; siya ang pinakamarunong sa lahat ng sandata, bihasang magpakawala ng palaso sa kaliwa at sa kanan.

Verse 26

एषोऽक्षौहिणिविंशत्या यातु यज्ञहयावने । सन्नद्धो रिपुनाशाय युवाको दंडदंडभृत्

“Ang kabataang ito—may tangan na dalawang tungkod—ay pumaroon na may dalawampung akṣauhiṇī sa gubat na tinatawag na Yajñahayā; ganap na sandatahan, siya’y yayaon upang lipulin ang kaaway.”

Verse 27

तथा लक्ष्मीनिधिस्त्वेष यातु राजन्यसत्तमः । यस्तपोभिः शतधृतिं प्रसाद्यास्त्राणि चाभ्यसत्

Gayundin, O pinakadakila sa mga hari, yumaon ang Lakṣmīnidhi na ito—yaong sa pamamagitan ng mga pag-aayuno at tapas ay pinasaya si Śatadhṛti (Indra) at pinag-aralan din ang mga banal na sandata.

Verse 28

ब्रह्मास्त्रं पाशुपत्यास्त्रं गारुडं नागसंज्ञितम् । मायूरं नाकुलं रौद्रं वैष्णवं मेघसंज्ञितम्

Ang Brahmāstra, ang Pāśupata-astra, ang Gāruḍa-astra na tinatawag na “Nāga”; ang Māyūra-astra, ang Nākula-astra, ang Raudra-astra, at ang Vaiṣṇava-astra na tinatawag na “Megha”.

Verse 29

वज्रं पार्वतसंज्ञं च तथा वायव्यसंज्ञितम् । इत्यादिकानामस्त्राणां संप्रयोगविसर्गवित्

Nalalaman niya ang wastong paggamit at pagpapakawala ng mga sandata—gaya ng Vajra, ng tinatawag na Pārvatā, at ng kilala bilang Vāyavya, at iba pang gayon.

Verse 30

स एष निजसैन्यानामक्षौहिण्यैकया युतः । प्रयातु शूरमुकुटः सर्ववैरिप्रभंजनः

Nawa’y yumaon ang koronang-hiyas ng mga bayani, na may kasamang iisang akṣauhiṇī ng sarili niyang hukbo—siya na dumudurog sa lahat ng kaaway.

Verse 31

रिपुतापोऽयमेवाद्य गच्छत्वग्र्यो धनुर्भृताम् । सर्वशस्त्रास्त्रकुशलो रिपुवंशदवानलः

Nawa’y lumabas ngayon ang mismong tagapagpahirap sa mga kaaway—ang pinakadakila sa mga mamamana, bihasa sa lahat ng sandata at astra, apoy na nagliliyab sa angkan ng mga kalaban.

Verse 32

गच्छतात्सेनया बह्व्या चतुरंगसमेतया । शत्रुघ्नाज्ञां शिरस्येते दधत्वद्य बलोत्कटाः

Nawa’y umalis sila ngayon na may malaking hukbo, na ganap sa apat na sangay. Nawa’y dalhin ng mga makapangyarihang mandirigmang ito sa kanilang ulo ang utos ni Śatrughna—bilang sukdulang pagsunod.

Verse 33

उग्राश्वोऽपि महाराजा तथा शस्त्रविदेष च । सर्वे यांतु सुसंनद्धास्तव वाहस्य पालकाः

Nawa’y yumaon din ang dakilang haring Ugrāśva, kasama ang mga dalubhasa sa sandata; nawa’y magpatuloy ang lahat ng tagapagbantay ng iyong sasakyan, ganap ang sandata at handang-handa.

Verse 34

इति भाषितमाकर्ण्य मंत्रिणः प्रजहर्ष च । आज्ञापयामास च तान्सुमंत्रकथितान्भटान्

Pagkarinig sa gayong pananalita, nagalak ang mga ministro; at saka niya iniutos sa mga kawal na binanggit ni Sumantra.

Verse 35

तेऽनुज्ञां रघुनाथस्य प्राप्य मोदं प्रपेदिरे । चिरकालं सांपरायं वांच्छंतो युद्धदुर्मदाः

Nang matamo nila ang pahintulot ni Raghunātha, sila’y napuspos ng galak—yaong mga palalo sa digmaan, na matagal nang nananabik sa huling kapalarang labanan.

Verse 36

सन्नद्धाः कवचाद्यैश्च तथा शस्त्रास्त्रवर्तनैः । ययुः शत्रुघ्नसंवासं सीतापति प्रणोदिताः

Nakasuot ng baluti at iba pa, at bihasa sa wastong paggamit ng sandata at pana, sila’y tumungo sa tahanan ni Śatrughna—hinihikayat ng Panginoon ni Sītā.

Verse 37

शेष उवाच । अथोक्त ऋषिणा रामो विधिना पूजयत्क्रमात् । आचार्यादीनृषीन्सर्वान्यथोक्तवरदक्षिणैः

Sinabi ni Śeṣa: Pagkaraan, si Rāma, ayon sa itinuro ng ṛṣi, ay marapat na pinarangalan sila nang sunod-sunod—ang mga guro at lahat ng mga pantas—na may pinakamainam na kaloob at dakṣiṇā, gaya ng itinakda.

Verse 38

आचार्याय ददौ रामो हस्तिनं षष्टिहायनम् । हयमेकं मनोवेगं रत्नमालाविभूषितम्

Ibinigay ni Rāma sa kanyang guro ang isang elepanteng animnapung taong gulang, at isang kabayong ubod-bilis—kasingbilis ng isip—na pinalamutian ng kuwintas na hiyas.

Verse 39

पौरटं रथमेकं च मणिरत्नविभूषितम् । चतुर्भिर्वाजिभिर्युक्तं सर्वोपस्करसंयुतम्

At isang maringal na karwahe, pinalamutian ng mga hiyas at mamahaling bato—nakayuko sa apat na kabayo at may ganap na kagamitang kailangan.

Verse 40

मणिलक्षं तु प्रत्यक्षं मुक्ताफलतुलाशतम् । विद्रुमस्य तुलानां तु सहस्रं स्फुटतेजसाम्

Hayag na naroon ang sandaang tulā ng mga perlas, isang laksa ng mga hiyas, at sanlibong tulā ng koral na maningning ang liwanag.

Verse 41

ग्राममेकं सुसंपन्नं नानाजनसमाकुलम् । विचित्रसस्यनिष्पन्नं विविधैर्मंदिरैर्वृतम्

Nakita niya ang isang nayon na sagana at maunlad, punô ng sari-saring tao—may iba’t ibang ani at napaliligiran ng iba-ibang tahanan.

Verse 42

ब्रह्मणेऽपि तथैवादाद्धोत्रेऽप्यध्वर्यवे ददौ । ऋत्विग्भ्यो भूरिशो दत्त्वा प्रणनाम रघूत्तमः

Gayundin ay nagkaloob siya ng mga handog sa Brahman na pari, at nagbigay rin sa Hotṛ at sa Adhvaryu. Pagkatapos maghandog nang sagana sa mga ritwik na pari, yumukod sa paggalang ang dakilang Raghu.

Verse 43

सर्वे ते विविधा वाग्भिराशीर्भिरभिपूजिताः । चिरंजीव महाराज रामचन्द्र रघूद्वह

Silang lahat ay nagpugay sa iyo sa iba’t ibang pananalita at pagpapala: “Mabuhay nang matagal, O dakilang hari Rāmacandra, pinakadakila sa angkan ni Raghu!”

Verse 44

कन्यादानं भूमिदानं गजदानं तथैव च । अश्वदानं स्वर्णदानं तिलदानं समौक्तिकम्

Ang kanyādāna, ang pag-aalay ng lupa, ang pag-aalay ng elepante, gayundin ang pag-aalay ng kabayo; ang pag-aalay ng ginto, ng linga (sesame), at ng mga perlas.

Verse 45

अन्नदानं पयोदानमभयं दानमुत्तमम् । रत्नदानानि सर्वाणि विप्रेभ्यश्चादिशन्महान्

Ang pag-aalay ng pagkain, ang pag-aalay ng gatas, at ang pag-aalay ng kawalang-takot ay ipinahayag na pinakadakilang kawanggawa; at iniutos din ng dakila na ang lahat ng hiyas ay ihandog sa mga brāhmaṇa.

Verse 46

देहि देहि धनं देहि मानेति ब्रूहि कस्यचित् । ददात्वन्नं ददात्वन्नं सर्वभोगसमन्वितम्

Sa ilan ay sabihin: “Magbigay, magbigay—magbigay ng yaman; bigyan mo ako ng dangal.” Ngunit magbigay ng pagkain—magbigay ng pagkain—na may kasamang lahat ng kailangan at ginhawa.

Verse 47

इत्थं प्रावर्तत मखो रघुनाथस्य धीमतः । सदक्षिणो द्विजवरैः पूर्णः सर्वशुभक्रियः

Sa gayon nagsimula ang yajña ng marunong na Panginoon ng angkan ni Raghu—may nararapat na dakṣiṇā, punô ng mahuhusay na brāhmaṇa, at sinabayan ng lahat ng mapalad na ritwal.

Verse 48

अथ रामानुजो गत्वा मातरं प्रणनाम ह । आज्ञापयाश्वरक्षार्थमेष गच्छामि शोभने

Pagkaraan, ang nakababatang kapatid ni Rāma ay lumapit sa kanyang ina at nagpatirapa, na nagsasabi: “Ipagkaloob mo ang pahintulot, O marikit; ako’y yayaon upang bantayan ang kabayo.”

Verse 49

त्वत्कृपातो रिपुकुलं जित्वा शोभासमन्वितः । आयास्यामि महाराजैर्हयवर्यसमन्वितः

Sa iyong biyaya, matapos kong madaig ang pulutong ng mga kaaway at mapalamutian ng ningning, ako’y magbabalik—kasama ang mga dakilang hari at may kasunod na mahuhusay na kabayo.

Verse 50

मातोवाच । पुत्र गच्छ महावीर शिवाः पंथान एव ते । सर्वान्रिपुगणाञ्जित्वा पुनरागच्छ सन्मते

Wika ng ina: “Anak, humayo ka, dakilang bayani—mapalad at mabuti ang mga landas para sa iyo. Pagkatapos mong madaig ang lahat ng pulutong ng kaaway, bumalik kang muli, O marangal ang loob.”

Verse 51

पुष्कलं पालय निजभ्रातृजं धर्मवित्तमम् । महाबलिनमद्यापि बालकं लीलयायुतम्

Ingatan mo si Puṣkala—ang anak ng iyong kapatid—na lubhang tapat sa dharma at marunong sa batas ng katuwiran; bagaman makapangyarihan, siya’y bata pa rin, may likás na mapaglarong kawalang-malay.

Verse 52

पुत्रागच्छसि चेद्युक्तः पुष्कलेन शुभान्वितः । तदा मम प्रमोदः स्यादन्यथा शोकभागहम्

O anak, kung ikaw ay makababalik na handang-handa, kasama si Puṣkala at puspos ng kabutihang-palad, ako’y magagalak; kung hindi, ako’y magiging kabahagi ng dalamhati.

Verse 53

इति संभाष्यमाणां स्वां मातरं प्रत्युवाच सः । त्वदीयचरणद्वंद्वं स्मरन्प्राप्स्यामि शोभनम्

Sa gayon, habang nagsasalita ang kanyang sariling ina, siya’y sumagot: “Sa pag-alaala sa iyong dalawang paa, makakamtan ko ang mabuti at marikit na kapalaran.”

Verse 54

पुष्कलं पालयित्वाहं निजांगमिव शोभने । स्वनामसदृशं कृत्वा पुनरेष्यामि मोदवान्

O marikit, matapos kong ingatan ang Puṣkala na parang sarili kong katawan, at gawin itong karapat-dapat sa aking sariling pangalan, muli akong babalik—puspos ng galak sa puso.

Verse 55

इत्युक्त्वा प्रययौ वीरो रामं स मखमंडपे । आसीनं मुनिवर्याग्र्यैर्यज्ञवेषधरं वरम्

Pagkasabi nito, ang bayaning iyon ay nagtungo kay Rāma sa pabiliong pangyajña, kung saan nakaupo ang dakila, napaliligiran ng mga pangunahing muni, suot ang kasuutan ng nagsasagawa ng handog.

Verse 56

उवाच मतिमान्वीरः सर्वशोभासमन्वितः । रामाज्ञापय रक्षार्थं हयस्यानुज्ञया तव

Ang marunong at bayaning iyon, hitik sa lahat ng ningning, ay nagsalita: “O Rāma, iutos mo sa akin ang pagbabantay; sa iyong pahintulot, gagawin ko ito para sa pag-iingat sa kabayo.”

Verse 57

रघुनाथोऽपि तच्छ्रुत्वा भद्रमस्त्विति चाब्रवीत् । बालं स्त्रियं प्रमत्तं त्वं मा हन्याः शस्त्रवर्जितम्

Si Raghunātha rin, nang marinig iyon, ay sumagot: “Nawa’y maging mabuti.” At sinabi pa niya: “Huwag mong saktan sa sandata ang walang sandata: ang bata, ang babae, o ang walang malay at pabaya.”

Verse 58

तदा लक्ष्मीनिधिर्भ्राता जानक्या जनकात्मजः । प्रहस्य किंचिन्नयने नर्तयन्राममब्रवीत्

Noon, si Lakṣmīnidhi—kapatid ni Jānakī (Sītā), ang anak ni Janaka—ay napangiti at bahagyang iginalaw ang mga mata na tila nakikipaglaro, at nagsalita kay Rāma.

Verse 59

लक्ष्मीनिधिरुवाच । रामचंद्र महाबाहो सर्वधर्मपरायण । शत्रुघ्नं शिक्षय तथा यथा लोकोत्तरो भवेत्

Wika ni Lakṣmīnidhi: “O Rāmacandra na makapangyarihan ang bisig, O ganap na nakatuon sa lahat ng dharma—turuan mo si Śatrughna nang gayon upang siya’y maging huwaran sa mga tao.”

Verse 60

कुलोचितं कर्म कुर्वन्नग्रजाचरितं तथा । गच्छेत्स परमं धाम तेजोबलसमन्वितम्

Sa paggawa ng tungkuling angkop sa sariling angkan, at sa pagsunod din sa asal ng mga nakatatanda, nararating ng tao ang kataas-taasang tahanan—puspos ng ningning at lakas-espirituwal.

Verse 61

त्वया प्रोक्तं महाराज ब्राह्मणं नावमानयेत् । पित्रा तव हतो विप्रः पितृभक्तिपरायणः

O dakilang hari, ikaw mismo ang nagsabi na ang isang brāhmaṇa ay hindi dapat hamakin. Ngunit isang brāhmaṇa—lubos na nakatuon sa paglilingkod sa kanyang ama—ay pinatay ng iyong ama.

Verse 62

त्वयापि सुमहत्कर्म कृतं लोकविगर्हितम् । अवध्यां महिलां यस्त्वं हतवान्नियतं ततः

Ikaw man ay nakagawa ng napakabigat na gawa—kinasusuklaman ng daigdig—sapagkat tiyak na pinatay mo ang isang babaeng hindi dapat patayin.

Verse 63

अग्रजोऽस्य महाराज कृतवान्यं पराक्रमम् । सनकेन कृतः पूर्वं राक्षस्याः कर्णकर्तनम्

O dakilang hari, ang kanyang nakatatandang kapatid ay gumawa ng isang kabayanihang gawa—noon pa man, si Sanaka ang pumutol sa mga tainga ng isang rākṣasī (demonya).

Verse 64

एवं करिष्यति नृपः शत्रुघ्नः शिक्षया तव । यदि नायं तथा कुर्यात्कुलस्यासदृशं भवेत्

Gayon kikilos ang Haring Śatrughna, ayon sa iyong aral. Kung hindi niya gagawin iyon, magiging di-karapat-dapat siya sa dangal ng kanyang angkan.

Verse 65

इत्युक्तवंतं तं रामः प्रत्युवाच हसन्निव । मेघगंभीरया वाचा सर्ववाक्यविशारदः

Nang masabi niya iyon, si Rāma—dalubhasa sa bawat uri ng pananalita—ay sumagot, na wari’y nakangiti, sa tinig na lalim ay gaya ng kulog sa ulap.

Verse 66

शृण्वंतु योगिनः शांताः समदुःखसुखाः पुनः । जानंत्यपारसंसारनिस्तारतरणादिकम्

Muling makinig ang mga payapang yogin, na pantay sa lungkot at ligaya; batid nila ang mga paraan ng pagtawid at iba pang daan sa paglaya mula sa walang-hanggang ikot ng daigdig.

Verse 67

ये शूराः समहेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ते च जानंति युद्धस्य वार्त्तां न तु भवादृशाः

Yaong tunay na magigiting—pantay ang husay sa pana at bihasa sa bawat sandata at pana—sila ang nakaaalam ng katotohanan ng digmaan; hindi ang tulad mo.

Verse 68

परोपतापिनो ये वै ये चोत्पथविसारिणः । ते हंतव्या नृपैः सर्वैः सर्वलोकहितैषिभिः

Ang mga nagpapahirap sa kapwa, at ang mga nagliligaw sa tao sa maling landas—sila’y dapat supilin ng lahat ng hari na naghahangad ng kapakanan ng lahat ng daigdig.

Verse 69

इत्युक्तमाकर्ण्य सभासदस्ते सर्वे स्मितं चक्रुररिंदमस्य । कुंभोद्भवः पूजितमेनमश्वं विमोचयामास सुशोभितं हि

Pagkarinig sa gayong pananalita, ang lahat ng kasapi ng kapulungan ay napangiti sa tagapagpuksa ng kaaway. Pagkaraan, ang pantas na isinilang sa banga, matapos itong sambahin nang wasto, ay pinalaya ang kabayong maringal at marikit ang gayak.

Verse 70

इमं मंत्रं समुच्चार्य वसिष्ठः कलशोद्भवः । कराग्रेण स्पृशन्नश्वं मुमोच जयकांक्षया

Pagbigkas ng banal na mantra, si Vasiṣṭha—ang isinilang sa sagradong banga—ay hinipo ang kabayo sa dulo ng kanyang kamay at ito’y pinalaya, sa pagnanais ng tagumpay.

Verse 71

वाजिन्गच्छ यथालीलं सर्वत्र धरणीतले । यागार्थे मोचितो येन पुनरागच्छ सत्वरः

O kabayo, gumala kang malaya at ayon sa iyong nais sa buong ibabaw ng daigdig. Pinalaya ka para sa handog na yāga; bumalik kang muli nang madali.

Verse 72

अश्वस्तु मोचितः सर्वैर्भटैः शस्त्रास्त्रकोविदैः । परीतः प्रययौ प्राचीं दिशं वायुजवान्वितः

Pagkaraan, pinalaya ang kabayo ng lahat ng mandirigmang bihasa sa sandata at pana. Napalilibutan nila ito, at tumungo ito sa silangan, kasingbilis ng hangin.

Verse 73

प्रचचार बलं सर्वं कंपयद्धरणीतलम् । शेषोऽपि किंचिन्न तया फणया धृतवान्भुवम्

Sumugod ang buong hukbo, anupa’t nanginig ang ibabaw ng lupa. Maging si Śeṣa man, sa kanyang talukbong, ay halos di makayang pasanin ang daigdig dahil dito.

Verse 74

दिशः प्रसेदुः परितः क्ष्मातलं शोभयान्वितम् । वायवस्तं तु शत्रुघ्नं पृष्ठतो मंदगामिनः

Naging payapa ang lahat ng dako, at ang balat ng lupa sa paligid ay kumislap sa kagandahan. Ang mga hangin, marahang humihip, ay sumunod sa likuran ni Śatrughna.

Verse 75

शत्रुघ्नस्य प्रयाणायाभ्युद्य तस्य भुजोऽस्फुरत् । दक्षिणः शुभमाशंसी जयाय च बभूव ह

Nang tumindig si Śatrughna upang maglakbay, kumibot ang kaniyang kanang bisig—isang mapalad na tanda, nagbabadya ng kabutihan at tunay na tagumpay.

Verse 76

पुष्कलः स्वगृहं रम्यं प्रविवेश समृद्धिमत् । वितर्दिभिर्वलक्षाभिः शोभितं रत्नवेदिकम्

Pumasok si Puṣkala sa kaniyang sariling marikit na tahanan, hitik sa kasaganaan—pinalamutian ng mapuputing haligi at pinaganda ng entabladong may hiyas.

Verse 77

तत्रापश्यन्निजां भार्यां पतिव्रतपरायणाम् । किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां भर्तृदर्शनलालसाम्

Doon ay nakita niya ang sariling asawa, lubos na nakatuon sa panatang katapatan; bahagyang nagalak sa kaniyang pagtanaw, at sabik na masilayan ang asawa.

Verse 78

मुखारविंदेन च नागवल्लीदलं सुकर्पूरयुतं च चर्वती । नासाफलं तोयभवं महाधनं बाह्वोर्मृणालीसदृशोः सुकंकणे

Sa kaniyang mukhang gaya ng lotus, ngumunguya siya ng dahon ng nganga na hinaluan ng pinong kampor; sa ilong ay may perlas na isinilang sa tubig, isang dakilang yaman; at sa mga bisig na payat na tila tangkay ng lotus ay may magagandang pulseras.

Verse 79

कुचौ तु मालूरफलोपमौ वरौ नितंबबिंबं वरनीवि शोभितम् । पादौ तुलाकोटिधरौ सुकोमलौ दधत्यहो एक्षत सत्पतिं स्वकम्

Ang kaniyang dalawang marilag na dibdib ay tulad ng bungang mālūra; ang bilugang balakang ay pinapaganda ng marangal na pamigkis. Ang kaniyang mga paa’y ubod-lambot, na wari’y may pasan na di-mabilang na timbangan—at sa gayon ay minasdan niya ang sarili niyang marangal na asawa.

Verse 80

परिरभ्य प्रियां धीरो गद्गदस्वरभाषिणीम् । तदुरोजपरीरंभनिर्भरीकृतदेहकाम्

Yakap-yakap ang minamahal, ang matatag na lalaki’y nakita siyang nagsasalita sa tinig na nabibiyak; ang kaniyang katawan at pagnanasa’y nalulunod sa tindi, sapagkat ang kaniyang mga dibdib ay mahigpit na nakadikit sa kaniya.

Verse 81

उवाच भद्रे गच्छामि शत्रुघ्नपृष्ठरक्षकः । रामाज्ञया याज्ञमश्वं पालयन्रथसंयुतः

Sinabi niya, “O marangal na ginang, ako’y yayaon—naitalaga bilang tagapagtanggol sa hulihan ni Śatrughna. Sa utos ni Rāma, sakay ng karwahe, babantayan ko ang kabayong pangyajña.”

Verse 82

त्वया मे मातरः पूज्याः पादसंवाहनादिमिः । तदुच्छिष्टं हि भुंजाना तत्कर्मकरणादरा

Sa pamamagitan mo, ang aking mga ina (mga nakatatandang babae) ay dapat parangalan—sa paglilingkod gaya ng pagmamasahe sa kanilang mga paa at iba pa. Tunay, kainin mo ang natira matapos sila, at buong pag-iingat na gampanan ang kanilang mga gawain, bilang paggalang.

Verse 83

सर्वाः पतिव्रता नार्यो लोपामुद्रादिकाः शुभाः । नावमान्यास्त्वया भीरु स्वतपोबलशोभिताः

Ang lahat ng mapalad na asawang tapat sa asawa—mula kay Lopāmudrā at iba pa—ay nagniningning sa lakas ng sarili nilang tapasya. O mahiyain, huwag mo silang hamakin o lapastanganin.