Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

Sinabi ni Sanandana: Nang dumating na ang mga kagalang-galang na Brahmana, ang marunong na si Vyāsa—kasama ang kaniyang anak—ay umupo sa isang liblib na pook, tahimik at lubos na nakalubog sa pagninilay.

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

Isang tinig na walang katawan ang nagsalita kay Vyāsa na kasama ang kaniyang anak: “O dakilang rishi, O Vāsiṣṭha! Ang banal na pagbigkas ng Brahman—ang Brahmaghoṣa—ay hindi umiiral (dito).”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

Bakit ka nakaupo rito nang mag-isa, tahimik, lubos na nakatuon sa pagninilay na wari’y nag-iisip? Ang bundok na ito’y hindi nagiging marilag kapag wala ang mga banal na pagbigkas ng Brahman.

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

Kaya nga, O kagalang-galang, pag-aralan mo ang mga Veda kasama ang iyong anak na marunong, at kasama rin ng isang tunay na nakaaalam ng Veda; panatilihin mong lagi ang isip na ganap na payapa at puspos ng banal na kagalakan.

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

Nang marinig ni Vyasa ang mga salitang iyon na ipinahayag ng tinig mula sa langit, sinimulan niya ang masinop na pag-aaral at pagbigkas ng Veda kasama ang kanyang anak na si Śuka.

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

O pinakamainam sa mga dalawang-ulit-na-ipinanganak, habang ang dalawa ay nagpatuloy sa kanilang pagsasanay nang mahabang panahon, biglang humihip ang isang napakalakas na hangin, na tinutulak ng bugso mula sa karagatan.

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

Pagkaraan, pinigil ni Vyasa ang kanyang anak at sinabi, “Ito ang panahon ng anadhyāya (panahong dapat itigil ang pagbigkas ng Veda).” Ngunit si Śuka, na napigil lamang saglit, ay nanatiling puspos ng pag-uusisa.

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

Doon ay tinanong niya ang kanyang ama: “Saan nagmula ang hanging ito? Karapat-dapat kang magpaliwanag ng lahat—ang buong paggalaw at gawain ng Hangin.”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

Nang marinig ni Vyāsa ang mga salitang ito ni Śuka, siya’y lubhang namangha; at sa pagkakataong ito ng anadhyāya (pansamantalang paghinto ng pag-aaral ng Veda), sinabi niya ang sumusunod na pahayag.

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

Sumibol sa iyo ang banal na paningin; ang iyong isip ay payapa at di-natitinag. Matapos itakwil ang tamas at rajas, ikaw ay nananatili sa Katotohanan (satya).

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

Sa pagkabatid ng mga Veda sa sariling Ātman at sa masusing pagninilay, sinusundan ng tao ang deva-yāna na patungo kay Viṣṇu; ngunit ang pitṛ-yāna ay may likas na tamasiko (madilim at mababa).

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

Ang dalawang ito ay naging mga tiyak na landas—ang isa’y paakyat sa langit at ang isa’y pababa; mula sa mga ito, ang mga hangin ay kumikilos at nagsasanib sa lupa at sa gitnang kalawakan (atmospera).

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

Tunay na may pitong landas ng vāyu (hiningang-buhay); unawain mo ang mga ito ayon sa pagkakasunod. Sa mga landas/daigdig na iyon, lumitaw ang makapangyarihang pangkat ng mga deva na tinatawag na Sādhyas.

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

Kahit sa kanila ay may isang anak na nagngangalang Samāna, na mahirap daigin. Ang kanyang anak ay si Udāna, at si Dyāna ay isinilang bilang anak ni Udāna.

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

Mula roon ay isinilang si Apāna, at pagkaraan ay si Prāṇa rin. Si Prāṇa ay nanatiling walang supling—matatag at kakila-kilabot, tagadurog ng mga kaaway.

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

Ngayon ay ipaliliwanag ko nang sunod-sunod ang magkakahiwalay na gawain ng mga iyon (mga hiningang-buhay). Sa mga nilalang, ang Vāyu na lumalaganap sa lahat ng dako ang hiwa-hiwalay na nagpapakilos sa bawat kilos at gawain.

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

Sapagkat pinasasaya at pinananatili nito ang lahat ng nilalang, ito’y tinatawag na Prāṇa. Itinutulak din nito ang mga kumpol ng ulap, gayundin ang mga bagay na isinilang mula sa usok at ang mga isinilang mula sa init.

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

Sa unang landas ng paggalaw, ang unang hangin ay tinatawag na Pravaha. Sa kalangitan, ito’y lumilikha ng pinakadakilang liwanag—sumisibol mula sa bahagyang halumigmig at mula sa kidlat.

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

Kasunod ay dumarating ang ikalawang hangin, na tinatawag na Āvaha, isang hiningang umuugong at rumaragasa; siya ang walang humpay na nagpapasibol ng pagsikat ng mga tanglaw sa langit—mula sa Buwan at iba pa.

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

Sinasabi ng mga pantas na ang panloob na udyok na gumagalaw sa mga nilalang na may katawan ay ang udāna; at ang mismong Vāyu, ang Hangin, ang siyang humahawak at nagpapanatili sa mga tubig na hinango mula sa apat na karagatan.

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

Sa gubat, itinataas ng hangin ang mga tubig at iniaabot sa mga ulap; at ang karagatan, sa pagtipon ng mga ulap, ay inihahandog ang mga ito kay Parjanya, ang kapangyarihang nagdadala ng ulan.

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

Ang ikatlong hangin ay tinatawag na Udvaha, napakalakas at laging gumagalaw; sa pamamagitan niya, ang maiitim at mabibigat na ulap-ulan ay tinitipon at itinataboy sa sari-saring dako.

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

Ang mga siksik na kumpol ng ulap na iyon ay lumilitaw bilang pasimula ng pagpapakawala ng ulan; at ang mismong hangin ding iyon, sa paglalakbay sa himpapawid, ang nagdadala ng mga vimāna, ang mga sasakyang panglangit ng mga deva.

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

Ang ikaapat na hiningang-buhay ay tinatawag na Saṃvaha; siya ang “dumudurog ng mga bundok.” Sa kanyang mabilis na lakas, ang katas na mula sa mga puno ay nahahalo at pinadadaloy.

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

Ang ikalima ay ang makapangyarihan at napakabilis na hangin na tinatawag na Vivaha. Kapag ito’y sumiklab at umalun-alon, ang mga banal na tubig ay dinadala sa kalangitan.

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

Ang banal na tubig ng makalangit na Gaṅgā ay nananatili roon—matatag, di-nagmamaliw—sa pook na kahit isang sinag lamang ng Araw, mula sa malayo, ay napipigil at napababalik.

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

Siya ang pinagmulan ng Araw na may sanlibong sinag; sa kapangyarihan Niya ito’y umiikot sa landas nito sa ibabaw ng daigdig. Mula sa Kanya, ang Buwan (Soma) ay napalalakas at lumalago; Siya rin ang banal na sisidlan ng amṛta, ang walang-kamatayang nektar.

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

Ang ikaanim na hiningang-buhay ay tinatawag na Parivaha; siya ang pinakadakila sa mga hangin para sa mga nilalang na may buhay. Sa oras ng kamatayan, itinataboy niya palabas ang mga hininga ng buhay ng lahat ng may prāṇa.

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

Yaong sa kaniyang dharma ay sumusunod maging ang Kamatayan at si Vaivasvata (Yama)—sapagkat siya’y wasto ang pagninilay sa pamamagitan ng payapang talino na laging nakaugat sa Sarili (Ātman)—maging sila man ay napapasailalim sa kaniyang katuwiran.

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

Ang nagagalak sa paulit-ulit na pagsasanay ng pagninilay (dhyāna) at nagiging karapat-dapat sa kawalang-kamatayan—pagdating sa Kaniya nang mabilis, narating nila ang hanggahan ng lahat ng dako, ang sukdulang layuning lampas sa daigdig.

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

Sa sampung anak ni Dakṣa Prajāpati ay may libu-libo. Sa isang kapangyarihan ay napapanaig ang ulan, at sa iba pa ay napipigil ang mga tubig upang umurong.

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

May isang dakilang hangin na tinatawag na Parīvaha, na di-matitinag at mahirap daigin. Gayon din, ang mga Marut na ito, mga anak ni Diti, ay lubhang kamangha-mangha.

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

Hindi sila tumitigil sa pagkilos; buo at ganap ang kanilang mga sangkap, at nakalilibot sila sa lahat ng dako. Gayunman, ito ang dakilang hiwaga: na ang bundok na ito ang pinakamainam sa mga bundok.

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

Bigla siyang nayanig ng hanging naglilinis—tunay ngang ito ang hangin mula sa paghinga palabas ni Viṣṇu—kapag ito’y itinutulak nang may matinding bilis at lakas.

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

Kapag biglang sumiklab ang hangin, mahal na anak, ang daigdig ay nanginginig at nagugulo. Kaya ang mga nakakabatid sa Brahman ay hindi bumibigkas ng mga banal na teksto tungkol sa Brahman kapag labis ang lakas ng hangin.

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

Ipinahayag nga na maging si Vāyu (ang Diyos ng Hangin) ay may takot kay Vāyu; at si Brahmā man ay napipighati dahil doon. Pagkasabi ng ganito lamang, ang makapangyarihang anak ni Parāśara ay nagtapos ng kanyang pahayag.

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

Matapos sabihin sa kanyang anak, “Pag-aralan mo ito!” si Vyāsa ay nagtungo sa makalangit na Gaṅgā. Pagkaalis ni Vyāsa upang maligo, si Śuka—ang pinakadakila sa mga nakakabatid sa Brahman—ay nagpunta rin upang maligo.

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

O Brāhmaṇa, nagsagawa siya ng svādhyāya (sariling pag-aaral) at naging dalubhasa sa mga Veda at Vedāṅga. Doon, O pantas, nakita niya si Śuka, anak ni Vyāsa, na lubos na nalulubog sa gayong svādhyāya.

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

Ang pinagpalang Sanatkumāra ay lumapit nang lihim; at si Kārṣṇiṇā, ang anak ni Brahmā, ay tumindig upang salubungin siya at pinarangalan siya nang nararapat.

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

Pagkaraan, ang pinakadakila sa mga nakaaalam ay nagsalita kay Śuka, O pinuno ng mga Brahmin: “O mapalad na dakila, O maningning na anak ni Vyāsa, ano ang iyong ginagawa?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

Sinabi ni Śuka: “Ako’y abala sa svādhyāya, ang banal na pag-aaral, at sa ngayon ay nananatili bilang anak ni Brahmā. Sa pamamagitan ng ilang kabutihang-loob, natamo ko ang pagpapala ng iyong darśana.”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

Nais kong magtanong nang kaunti tungkol sa tunay na tattva at sa paraan tungo sa mokṣa. O dakilang mapalad, ipaliwanag mo, upang makamtan ko ang kaalaman sa Katotohanang iyon.

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

Sinabi ni Sanatkumāra: “Walang mata na hihigit sa kaalaman, at walang pag-aayuno o tapa na hihigit sa kaalaman. Walang pighati na hihigit sa pagkakapit, at walang ligaya na hihigit sa pagtalikod.”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

Ang pagtalikod sa makasalanang gawa, ang palagiang pagtitibay sa kabutihang may bisa, at ang mabuting pagkatao na nahahayag sa wastong asal-araw-araw—ito nga ang walang kapantay na landas tungo sa pinakamataas na kapakanan.

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

Nang makamtan ang pagiging tao—mahir makuha at hitik sa pagdurusa—ang sinumang kumakapit sa pagkapit ay nalilinlang. Hindi siya karapat-dapat sa paglaya sa dalamhati, sapagkat ang pagkapit mismo ang tanda ng pagdurusa.

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

Sa taong may pagkapit, ang isip ay nagiging tagapagpalago ng lambat ng pagkalito; at kapag natakpan ng sapot ng kamangmangan, dinaranas niya ang pagdurusa kapwa sa mundong ito at sa kabilang-buhay.

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

Ang naghahangad ng pinakamataas na kabutihan ay dapat, sa lahat ng paraan, pigilin ang pagnanasa at galit; sapagkat ang dalawang ito’y laging handang wasakin ang kapakanan.

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

Laging ingatan: ingatan ang pag-aayuno at pagsasanay-rohani laban sa galit; ingatan ang kasaganaan laban sa inggit; ingatan ang karunungan laban sa papuri at paghamak; at ingatan ang sarili laban sa kapabayaan.

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

Ang habag ay ang pinakamataas na dharma; ang pagpapatawad ang pinakadakilang lakas. Ang kaalaman sa Sarili (Atman) ang pinakamataas na kaalaman; ang katotohanan, tunay nga, ang pinakadakilang kabutihan.

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

Ang nakapagtalikod sa lahat—siya lamang ang tunay na marunong at tunay na pantas. Sa mundong ito, siya’y kumikilos sa gitna ng mga bagay na dinarama, taglay ang mga pandamang nasa ilalim ng paghahari ng Atman.

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

Hindi kumakapit sa anuman, payapa ang loob, walang pag-uga sa kalooban, at matatag na nakatuon—nanatili siyang di-nakabigkis kahit sa gitna ng mga tila kapwa-Sarili, at gayundin sa mga hindi; may kasama man o nag-iisa, siya’y iisa ang kalagayan.

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

Ang gayong tao, yamang napalaya, ay mararating ang Pinakamataas na Kabutihan nang di magtatagal—laging walang pagtanaw na makamundo, walang pagdikit, at gayundin laging walang salitang makamundo.

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

O muni, ang nabubuhay na kaayon ng lahat ng nilalang ay nakakamtan ang dakilang kabutihan. Huwag manakit ng sinumang nilalang; sa halip, lumakad sa buhay na may pakikipagkaibigan at malasakit sa lahat ng may buhay.

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

Yamang natamo ang kapanganakang-tao, huwag lumikha ng kaaway kaninuman. Linangin ang di-pag-aangkin, malalim na kasiyahan, kawalan ng pagnanasa sa bunga, at katatagang hindi pabagu-bago.

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

Ito ang ipinahahayag nilang pinakamataas na kabutihan para sa nakakakilala sa Sarili at nagwagi sa isip: mahal kong anak, talikdan ang lahat ng pag-aangkin at pagkakabit, at maging manlulupig ng mga pandama.

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

Manahan sa kalagayang walang dalamhati—walang takot dito at sa kabilang-buhay. Ang walang inaasahan ay hindi nagdadalamhati; kaya talikdan ang sariling pagnanasa sa gantimpala.

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

O mahinahon, sa pagtalikod sa pagnanasa sa gantimpala, mapapalaya ka mula sa buong “nayon” ng pagdurusa. Ito ang landas ng muning laging mapagtapa—mapagpigil-sa-sarili, disiplinado, at may pagpipigil sa mga pandama.

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

Ang nagnanais lupigin ang di-madaling lupigin (isip) ay dapat manatiling walang kapit kahit nasa gitna ng mga pagkakabit. Hindi dumikit sa mga ugnayan ng mga guṇa, laging nakatuon sa pagdidisiplinang nag-iisa, manatili siyang gayon palagi.

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

Ang tunay na brāhmaṇa ay di magtatagal at makakamit ang walang kapantay na kaligayahan; ngunit ang kaawa-awang tao—kahit tawaging “muni”—ay nalulugod sa piling ng mga nilalang na naglalaro sa mga salungatan ng dalawahan.

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

Ang sinumang kahit bahagyang nasiyahan sa mataas na pag-unawa, at napuspos ng tunay na kaalaman, ay hindi nagdadalamhati. Sa dalisay na mabubuting gawa, nakakamit ang kalagayang deva; sa halong gawa, isinisilang bilang tao.

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

At dahil sa masasamang gawa, walang magagawa ang nilalang at mapapasa sa mababang kapanganakan; doon siya’y laging sinasalanta ng kamatayan, katandaan, at pagdurusa.

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

Nakikita ng nilalang ang ikot ng saṃsāra—paano pa rin hindi mo nauunawaan? Ang nakapipinsala ay tinatawag mong kapakinabangan, at ang di-mananatili ay tinatawag mong tila walang hanggan.

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

Bakit tinatawag mong ‘pakinabang’ ang tunay na kapahamakan, at hindi mo nauunawaan? Ikaw ay mahigpit na nababalot ng maraming hibla ng pagkalito—mga pagkapit na mula rin sa iyong sarili.

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

Gaya ng uod na sutla na nababalot sa sariling kokon, hindi mo nakikilala ang iyong Sarili habang nababalutan ng mga pag-aari. Sapat na ang pag-iimpok dito—ang pagkapit sa pagmamay-ari ay tunay na puno ng kapintasan.

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

Ang uod na gumagawa ng kokon ay nabibigkis ng sariling naipon; gayundin, ang mga nilalang na nakakapit sa anak, asawa, at pamilya ay lumulubog sa pagdurusa.

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

Masdan ang mga nilalang—lumulubog sa dagat na tila lawa ng putik, gaya ng matatandang elepanteng gubat—hinihila ng lambat ng kamangmangan at ibinabagsak sa matinding dalamhati.

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

Ang pamilya, mga anak at asawa, ang katawan at naipong yaman—lahat ng ito’y para bang ‘sa iba’ at di-mananatili. Ano nga ba ang tunay na sa iyo? Tanging kabutihan at kasamaan—mabuti at masamang gawa—lamang.

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

Kapag darating ang oras na kailangan mong umalis nang walang magawa, iniiwan ang lahat—bakit ka nakakapit sa walang saysay? Bakit hindi mo isinasagawa ang tunay na kabutihan para sa iyong sarili?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

Paano ka, mag-isa, makalalakbay sa landas na walang pahinga, walang masasandalan, walang baon, walang gabay—at ang mismong lumikha nito ay kadiliman?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

Kapag ikaw ay lumisan, walang sinumang susunod sa likuran mo. Tanging mabubuting gawa at masasamang gawa mo ang sasama sa iyo habang nagpapatuloy ka.

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

Ang pag-aaral, gawaing ritwal, katapangan, at maging ang malawak na kaalaman ay paulit-ulit na hinahabol para sa pakinabang sa mundo; ngunit ang nakamit ang tunay na layon ay pinalalaya sa pagkaalipin.

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

Ang pagkakapit sa “buhay-nayon” ay isang lubid na nagbubusabos. Pinuputol ito ng may kabutihang-gawa at lumalampas; ngunit hindi ito pinuputol ng makasalanan.

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

Nakikita mo ang mga kapantay mo sa angkan, edad, at ganda na inaagaw ng Kamatayan—ngunit wala man lamang munting paglayo ng loob sa iyo; tunay, bakal ang iyong puso.

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

Ang agos ng isipan ay parang batis na may pampang ng anyo; may mga pulo ng paghipo at nagdadala ng lasa. Ito’y putik ng amoy at tubig ng tunog—kaya’t mahirap akyatin ang landas patungong langit.

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

Sa bangka ng pag-unawa, na ang timon ay pagpapatawad, ang diwa ay katotohanan, at matatag na nagtataguyod ng dharma; at itinutulak nang mabilis ng hangin ng pagtalikod—dapat tawirin ang ilog ng samsara.

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

Matapos talikdan ang dharma at adharma, talikdan din ang magkaparis na katotohanan at di-katotohanan. Isuko ang ‘dharma’ sa kawalan ng layon (di-sinasadyang pagkilos), at iwan ang ‘adharma’ sa pamamagitan ng ahimsa—di-panliligalig.

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

Sa pinakamatibay na katiyakan, ituring na magkapantay ang totoo at di-totoo—mga guniguni lamang ng isip. Ang katawang ito’y haliging buto, tinalian ng litid, at pinahiran ng laman at dugo.

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

Ang katawang ito, na ginagapos ng paniwala ng dharma, ay mabaho at punô ng ihi at dumi; nilalamon ng katandaan at dalamhati, tahanan ito ng sakit at di-matatag.

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

Talikdan ang tahanang ito ng mga nilalang na nabahiran ng rajas at di-mananatili. Sapagkat ang buong sansinukob—ang daigdig sa kabuuan—anumang nagiging at lumilitaw ay sa katotohanan hindi ang tunay at walang-hanggang daigdig.

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

Ang lahat ng ito ay binubuo ng mga dakilang elemento (mahābhūta), mula sa magaspang na antas hanggang sa pinakamasinsing gaya ng atomo. Naririyan din ang limang pandama, at ang tatlong guna: tamas, sattva, at rajas.

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

Kaya, ang labimpitong-bahaging kalipunang ito ay tinatawag na “kalipunang tinatawag na hayag (vyakta).” Binubuo ito ng lahat ng bagay na nasasaklaw ng mga pandama, at nagsisilbing saligan upang maunawaan ang hayag at ang di-hayag (avyakta).

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

Ang pangkat na ito, na binubuo ng hayag at di-hayag, ay tinatawag na “dalawampu’t lima.” Anumang nabubuo mula sa lahat ng ito ay ipinahahayag na di-mananatili.

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

Naririto ang trivarga (tatlong layunin ng buhay), gayundin ang ligaya at dalamhati, at pati ang buhay at kamatayan. Ang sinumang nakakabatid nito ayon sa tunay na diwa, siya nga ang nakaaalam ng paglitaw at pagkalusaw ng lahat ng bagay.

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

Anumang nasasaklaw ng mga pandama ay tinatawag na “nahahayag” (vyakta). Ngunit ang dapat makilalang “di-nahahayag” (avyakta) ay lampas sa pandama at nauunawaan lamang sa pamamagitan ng mga palatandaang nagpapahiwatig (liṅga).

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

Kapag napigil ang mga pandama, ang may-katawang nilalang ay napapawi at nasisiyahan, na wari’y pinapresko ng tuluy-tuloy na agos. Pagkaraan, nakikita niya ang Sarili (Ātman) na itinatag sa daigdig, at ang daigdig na nasasalamin sa loob ng Sarili.

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

Ang Kapangyarihang tumatanaw sa mataas at mababa ay hindi nakapapansin ng anumang “sandali ng pag-alam.” Para sa Tagakita, ang lahat ng nilalang ay laging nakikita, sa bawat kalagayan, sa lahat ng panahon.

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

Para sa taong naitatag na sa Brahman, hindi maaari ang pakikisama sa di-mapalad at marumi. Gayunman, kahit sa pamamagitan ng kaalaman, hindi ganap na nawawala ang sari-saring pagdurusang nagmumula sa katawan.

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

Sa liwanag ng wastong pag-unawa sa daigdig, hindi nasisira ang landas ng buhay. Kilalanin ang nilalang na may buhay bilang walang pasimula at walang wakas—di-nasisira—isang di-nagbabagong katotohanang nananahan sa Sarili.

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

Ang Bhagavan, ang nakaaalam ng tīrtha na nagliligtas, ay nagpahayag: “Ang nilalang ay laging dinadapuan ng dalamhati dahil sa mismong mga karmang siya rin ang gumawa—bagaman ang Sarili ay hindi ang gumagawa at hindi nalilinlang.”

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

Upang itaboy ang sariling pagdurusa, sinasaktan ng nilalang ang iba sa sari-saring paraan; mula roon, muli niyang pinapasan ang karma—marami pang bagong gawa ang inuulit.

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

Pagkaraan, muli siyang sinusunog ng bagay ding iyon—gaya ng maysakit na kumain ng hindi nararapat. Ang may wakas na kamangmangan ay palaging napagkakamalang ligaya ang pagdurusa.

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

Siya’y muling binabagsak at pinahihirapan, laging ng mga pasaning may takot. Gayunman, dito mismo, kapag sumisibol ang sariling mga karma upang maubos at nagsisimulang lumitaw ang mga bunga nito, siya’y tumatalikod sa pagkagapos.

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

Kapag salat sa “mga bisig” ng wastong paraan, ang tao’y patuloy na gumagala sa saṃsāra na parang gulong. Ngunit sa pamamagitan ng saṃyama (pagpipigil-sa-sarili) napuputol ang mga pagkakabit; sa nivṛtti (pag-urong sa makamundo), sa lakas ng tapas (pagpapakasakit), nakakamit ang paglaya.

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

Marami ang nakaabot sa ganap na kaganapang espirituwal na walang hadlang, at mula roon sumisibol ang tunay na kaligayahan.