Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures

Verse 1

सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥

Sinabi ni Sanandana: Ang sukat ng tula (chandas) ay sinasabing may dalawang uri—Vedic at pang-mundo (klasikal). At iyon man ay nahahati pang muli sa dalawa, ayon sa pagkakaiba ng mātrā (haba-ikli ng pantig) at varṇa (padron ng tunog/pantig).

Verse 2

मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥

Ang ‘ma’ at ‘ya’, ‘ra’ at ‘sa’, ‘ta’ at ‘ja’, at ‘bha’ at ‘na’—pati ang ‘guru’ at ‘laghu’, O dalawang-beses-na-ipinanganak—ay mga katawagang teknikal (kāraṇa) para sa sukat ng taludtod, gaya ng itinuro sa chandas-śāstra ng mga dalubhasa sa prosodiya.

Verse 3

सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥

Ang gaṇa na tinatawag na ‘ma’ ay sinasabing lumilitaw sa lahat ng puwesto; ang ‘ya’-gaṇa ay inaalala na nasa simula; ang ‘ra’-gaṇa ay gayundin sa gitna; at ang ‘sa’-gaṇa ay itinuturing na nasa wakas.

Verse 4

तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥

Ang ta-gaṇa ay kilala bilang pangkat na ang huling pantig ay maikli; ang ja-gaṇa ay may maikling pantig sa gitna at nagsisimula sa ‘bha’. Ang na-gaṇa ay sinasabing tatlong maiikling pantig. Kaya, O muni, ito ang mga tatluhan ng pangkat ng pantig (varṇa-gaṇa).

Verse 5

चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥

Itinuturo ng mga pantas na awtoridad, mula sa tradisyong Āryā, na sa sistemang apat-lā ay may limang gaṇa; at na ang pagsasanib ng katinig (saṃyoga), ang visarga (ḥ), at ang anusvāra (ṃ) ay itinuturing na sumusunod—at nakaaapekto—sa isang maikling pantig (laghu).

Verse 6

लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥

Ang maikling pantig ay ipinahihiwatig na mahaba sa pamamagitan ng tandang ‘go’; sa ‘lo’ naman, ang mahabang pantig ay nauunawaang maikli. Ang ikaapat na bahagi ng isang taludtod ay tinatawag na pāda, at ang putol o paghinto ay tinatawag na yati.

Verse 7

सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥

O Nārada, ang mga sukat (vṛtta) ay tatlong uri—sama, ardhasama, at viṣama. Kapag ang apat na pāda ay may magkakatulad na katangiang metriko, ito’y tinatawag na “sama”.

Verse 8

आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥

Sa isang taludtod, kung ang una at ikatlong pāda ay pantay, at ang ikalawa at ikaapat ay magkapantay ayon sa kalahating sukat; ngunit kung ang tanda ng metro (lakṣma) ay nagkakaiba sa apat na paa, ang sukat na iyon ay tinatawag na “viṣama” (di-pantay).

Verse 9

एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥

Mula sa isang pantig, at dinaragdagan ng tig-iisang pantig, ang bawat pāda ay dapat ilahad nang hiwa-hiwalay, hanggang sa hangganang dalawampu’t anim na pantig.

Verse 10

तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥

Pagkaraan nito, itinatakda ang mga metrong uri ng daṇḍaka—gaya ng Caṇḍavṛṣṭi at iba pa. Gayundin, ang mga gāthā ay binubuo ng tatlo hanggang anim na pāda; pakinggan ngayon ang kanilang mga pangalan ayon sa pagkakasunod.

Verse 11

उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥

Ang mga ito’y tinatawag ding Uktātyuktā, Madhyā, Pratiṣṭhānyā, at Supūrvikā; at kabilang sa mga metro ang Gāyatrī, Uṣṇik, Anuṣṭup, Bṛhatī, at Paṅkti rin.

Verse 12

त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥

Ang Triṣṭubh at Jagatī, gayundin ang Atijagatī, ay kinikilalang mga sukat (metre). Pagkaraan nito, ang Śakkarī kasama ang Sātipūrvā, at saka ang Aṣṭī at Atyaṣṭī ay inaalala sa tradisyon.

Verse 13

धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥

Ang Dhṛti at Vidhṛti; ang Kṛti, Prakṛti, at Ākṛti; ang Vikṛti at Saṅkṛti; gayundin ang Atikṛti at Utkṛti—ang lahat ng ito ay dapat ding maunawaan.

Verse 14

इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥

Kaya nito, ang mga katawagang teknikal ng mga sukat na ito ay hinango mula sa prastāra (sistematikong pagpapalawak ng metro) at sa kani-kanilang mga paghahati. Sa isang pāda na pawang mabigat (sarva-guru), ilagay ang isang magaan na pantig (laghu) sa naunang puwesto, bilang kapalit ng mabigat (guru).

Verse 15

यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥

Gaya rin ng nasa itaas, ilagay din sa unahan ang natitirang bahagi, na nagsisimula sa una. Sa gayon inihayag ang prastāra, na nagpapatuloy hanggang ang lahat ay maging ‘magaan’ (sarva-laghu).

Verse 16

नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥

Kapag ang “nawawalang bilang” (naṣṭāṅka) ay hinati at ang kinalabasan ay pantay (even), ilapat ang panandang “la”; gayon din ang dapat unawain para sa kasong vipam, kasama ang kalahating hakbang. Sa itinakdang gawain (uddiṣṭa), magsimula sa pagdodoble, saka pag-isahin ang mga bahagi (aṅga) na nasa puwesto ng “la”.

Verse 17

कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥

Sinasabi ng mga pantas noong unang panahon: “Pagkaayos ng mga ‘seka’, banggitin ang bilang nito.” Ang mga ‘seka’ na ito—mga uri ng titik—ay inilalatag sa wastong ayos, mula sa mas mataas hanggang sa mas mababa.

Verse 18

एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥

Ilagay ang mga ito isa-isa sa pataas na ayos, at ayusin nang sunod-sunod na mas mataas pa. Pagkaraan, mula sa pangalawa sa huli, umurong—iniiwan ang bawat isa, hakbang-hakbang, mula sa tuktok ng ulo.

Verse 19

उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥

Sa gayon, mula sa naunang mabigat na yunit (guru) at paakyat, isinasagawa ang mga kilos ng magaan na yunit (laghu) bilang isa, dalawa, at iba pa; at kapag ang kalipunan ng mga tandang-bilang na bunga ng mga kilos na magaan ay nagkahalo-halo, ang bilang na nalilikha ay isang pinagsamang (halo-halong) numero.

Verse 20

उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥

Ang kabuuang nakukuha sa pagdaragdag ng mga binanggit na bilang—maging ang kabuuan mismo, o ang kabuuang iyon na dinagdagan ng isa—ang lumilikha ng resultang ito. Ipinahahayag ng mga marurunong na ang ‘adhvan’ ay ang bilang na isang kulang sa dalawang ulit ng saṃkhyā.

Verse 21

इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥

Sa ganito, naipaliwanag ko na ngayon, sa maikling paraan, ang mga katangiang tumutukoy sa mga sukat (chandas) ng Veda. Susunod, ilalahad ko ang mga kinikilalang pangalan ng iba’t ibang pag-uuri, gaya ng itinuro sa pamamagitan ng prastāra (sistematikong mga permutasyon ng sukat).