Markandeya Purana — Adhyaya 8, Shloka 109

Adhyaya 8 — Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Sanskrit

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

Transliteration

asthi-saṃghāta-saṅkīrṇaṃ mahā-durgandha-saṅkulam / nānā-mṛta-suhṛn-nāda-raudra-kolāhala-āyutam

Translation

Ito ay nagkalat ang mga bunton ng buto, puno ng nakasusulasok na baho, at nangingibabaw ang matinding hiyawan—ang maraming tangis ng mga nagluluksa para sa kanilang mga namayapang mahal sa buhay.

Word by Word

• अस्थि-संघात-सङ्कीर्णम्: strewn with heaps of bones
• अस्थि-संघात-सङ्कीर्णम्: विशेषण (काय/स्थानस्य)
• Type: Adjective
• Root: अस्थि (प्रातिपदिक) + संघात (प्रातिपदिक) + सङ्कीर्ण (कृदन्त, √कॄ/किर्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कृदन्त-विशेषण: भूतकर्मणि/कर्मणि क्त (past passive participle) ‘सङ्कीर्ण’

• महा-दुर्गन्ध-सङ्कुलम्: filled with great stench
• महा-दुर्गन्ध-सङ्कुलम्: विशेषण (काय/स्थानस्य)
• Type: Adjective
• Root: महा (अव्यय/उपसर्गवत् विशेषण) + दुर्गन्ध (प्रातिपदिक) + सङ्कुल (प्रातिपदिक/कृदन्तवत् विशेषण)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समास: महादुर्गन्धेन सङ्कुलम् (instrumental-tatpuruṣa sense)

• नाना: of various kinds
• नाना: विशेषणार्थक-अव्यय (वर्णन)
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/विविधता-वाचक (adverbial: ‘variously, many kinds of’)

• अमृत: nectar; (here) ‘immortal/dead’ contextually as part of compound
• अमृत: समासाङ्ग (निर्देशक)
• Type: Noun
• Root: अमृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक-रूप (समासाङ्ग)

• सुहृत्: friend
• सुहृत्: समासाङ्ग
• Type: Noun
• Root: सुहृत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रातिपदिक-रूप (समासाङ्ग)

• नाद-रौद्र-कोलाहल-आयुतम्: accompanied by dreadful clamour of cries
• नाद-रौद्र-कोलाहल-आयुतम्: विशेषण (काय/स्थानस्य)
• Type: Adjective
• Root: नाद (प्रातिपदिक) + रौद्र (प्रातिपदिक) + कोलाहल (प्रातिपदिक) + आयुत (कृदन्त, √यु/युज् ‘to join’, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कृदन्त-विशेषण: क्त ‘आयुत’ = ‘युक्त/समेत’; समासार्थ: नादेन रौद्रेण कोलाहलेन च आयुतम् (instrumental-tatpuruṣa sense; multiple members)

Speakers

• Narrator voice

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "bibhatsa", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Mortality
• Grief and attachment
• Śmaśāna as didactic setting

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The juxtaposition of bone-heaps and human lament underscores the gap between attachment and reality: loved bodies end as indistinguishable remnants. The scene invites compassion while urging discernment (viveka) about what truly endures.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna/Upākhyāna: narrative mood and moral pressure, not genealogical/cosmic enumeration.

What is the esoteric significance?

The ‘uproar of grief’ is the sonic form of saṃsāra—mind’s turbulence when faced with loss. Bone-heaps symbolize the equalizing truth that dissolves personal narratives.