Shloka 23

Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Sanskrit

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् ।

वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम ॥

Transliteration

tasyāḥ pratikriyāṃ prītyā mama śaknoti ced bhavān | vāgvighātapraśāntyarthaṃ tataḥ kiṃ na kṛtaṃ mama ||

Translation

Kung kaya mo, dahil sa paglingap mo sa akin, na magsagawa ng lunas para sa kanya—ano pa ang hindi ko gagawin upang mapawi ang hadlang sa kanyang pananalita?

Word by Word

• तस्याः: of her
• तस्याः: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• प्रतिक्रियाम्: remedy, counter-action
• प्रतिक्रियाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: प्रतिक्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• प्रीत्या: with affection
• प्रीत्या: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; हेतौ/भावे—‘with affection’

• मम: of me, my
• मम: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• शक्नोति: is able
• शक्नोति: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: शक् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः (3rd), एकवचनम्

• चेत्: if
• चेत्: सम्बन्ध (Condition marker)
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्ययम् (conditional particle)

• भवान्: you (honorific)
• भवान्: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्; आदरार्थ-प्रयोगः

• वाक्: speech
• वाक्: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (Nom/Acc sg); समासपूर्वपदम्

• विघात: obstruction, injury
• विघात: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: विघात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; समासपूर्वपदम्

• प्रशान्ति: pacification, cessation
• प्रशान्ति: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: प्रशान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; समासपूर्वपदम्

• अर्थम्: for the sake of pacifying the obstruction to speech
• अर्थम्: प्रयोजन (Purpose/अर्थ)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; समासः—वाक्+विघात+प्रशान्ति+अर्थ (चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे ‘for the sake of…’)

• ततः: therefore, then
• ततः: सम्बन्ध (Discourse adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; तस्मात्/ततः—‘therefore/then’ (adverb)

• किम्: what
• किम्: कर्म (Object, implied)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; प्रश्नार्थक-सर्वनाम

• न: not
• न: सम्बन्ध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)

• कृतम्: done
• कृतम्: क्रिया (Predicate participle)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; ‘done’

• मम: by me / of me
• मम: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्

Speakers

• Queen to king

Shakti Aspects

• Sarasvatī (implied by ‘speech’ theme)

Key Themes

• Expiation and remedial rites
• Duty to repair harm
• Speech as sacred faculty

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Love is expressed as responsibility: true ‘prīti’ manifests as concrete action to relieve another’s suffering, especially when one is implicated in its cause.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ritual/dharma motivation inside narrative (ācāra); not pancalakṣaṇa classification.

What is the esoteric significance?

The text links ethical intention (prīti) with ritual efficacy; speech is treated as a divine endowment whose disturbance requires sacred re-alignment.