Shloka 11

Adhyaya 71 — The King’s Remorse and the Sage’s Counsel on the Necessity of a Wife

Sanskrit

त्यजता भवता पत्नीं न शोभनमनुष्ठितम् । अत्याज्यो हि यथा भर्ता स्त्रीणां भार्या तथा नृणाम् ॥

Transliteration

tyajatā bhavatā patnīṃ na śobhanam anuṣṭhitam / atyājyo hi yathā bhartā strīṇāṃ bhāryā tathā nṛṇām

Translation

Sa pagtalikod mo sa iyong asawa, hindi ka kumilos nang wasto. Sapagkat kung paanong ang asawa (lalaki) ay hindi dapat talikuran ng mga babae, gayundin ang asawa (babae) ay hindi dapat talikuran ng mga lalaki.

Word by Word

• त्यजता: by (you) abandoning
• त्यजता: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; ‘by you who are abandoning’

• भवता: by you (sir)
• भवता: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: भवत्-शब्द (honorific pronoun-like); पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• पत्नीम्: wife
• पत्नीम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेधार्थक निपात

• शोभनम्: proper, good
• शोभनम्: विधेय (Predicate)
• Type: Adjective
• Root: शोभन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय-विशेषण

• अनुष्ठितम्: done, performed
• अनुष्ठितम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Verb
• Root: अनु + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘performed/done’

• अत्याज्यः: not to be abandoned
• अत्याज्यः: विधेय (Predicate)
• Type: Adjective
• Root: अ + त्याज्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; नञ्-पूर्वक विशेषण ‘not to be abandoned’

• हि: indeed, for
• हि: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चय/हेतुार्थक निपात

• यथा: just as
• यथा: उपमान (Upamāna/Comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमान/प्रकारवाचक (as, just as)

• भर्ता: husband
• भर्ता: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• स्त्रीणाम्: of women
• स्त्रीणाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• भार्या: wife
• भार्या: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तथा: likewise
• तथा: उपमान (Comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; तद्वत्/एवमेव (so, likewise)

• नृणाम्: of men
• नृणाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

Speakers

• Sage → King

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Reciprocal marital duty
• Ethics
• Condemnation of abandonment
• Social dharma

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Dharma is framed as reciprocal obligation: fidelity and non-abandonment are not one-sided demands but mutual duties that sustain trust and social stability.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Normative dharma teaching within narrative; supportive of Purāṇic social ethics rather than a pañcalakṣaṇa core (creation/manvantara/genealogy).

What is the esoteric significance?

The symmetry ‘as for women, so for men’ points to balance: inner wholeness requires honoring commitments rather than splitting life into convenience-based choices.