Shloka 77

Adhyaya 49 — Cosmic Dissolution

Sanskrit

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् ।

स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ॥

Transliteration

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām | sthānam aindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣv apalāyinām ||

Translation

Para sa mga Brahmin na tapat sa mga itinakdang ritwal, ipinahahayag na ang kanilang hantungan ay ang daigdig ni Prajāpati. Para sa mga Kshatriya na hindi tumatakas sa labanan, ipinahahayag na ang kanilang hantungan ay ang daigdig ni Indra.

Word by Word

• प्राजापत्यम्: Prajāpati-related
• प्राजापत्यम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राजापत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण (adjectival)

• ब्राह्मणानाम्: of the Brahmins
• ब्राह्मणानाम्: Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; Genitive (of)

• स्मृतम्: is said/remembered (as)
• स्मृतम्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicative

• स्थानम्: place/state
• स्थानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• क्रियावताम्: of those who perform rites
• क्रियावताम्: Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: क्रियावत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; possessive adjective used substantively

• स्थानम्: place/state
• स्थानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• ऐन्द्रम्: Indra-related
• ऐन्द्रम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ऐन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• क्षत्रियाणाम्: of the Kshatriyas
• क्षत्रियाणाम्: Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: क्षत्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन

• संग्रामेषु: in battles
• संग्रामेषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संग्राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन; locative

• अपलायिनाम्: of the non-fleeing (steadfast)
• अपलायिनाम्: Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: अपलायिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; adjective used substantively

Speakers

• Not specified in the provided excerpt (within the Purāṇic discourse on dharma/afterlife)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "dharma", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Prajāpati
• Indra

Key Themes

• Dharma
• Varṇa-dharma
• Karma and afterlife
• Svarga-loka taxonomy

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse frames afterlife attainment as congruent with svadharma: ritual integrity for the Brahmin and steadfast courage for the Kshatriya. Merit is not abstract; it is measured by faithful performance of one’s ordained responsibilities.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Primarily Dharma/karma-phala instruction rather than a core pañcalakṣaṇa item; it is ancillary teaching commonly embedded within Purāṇic narration. If mapped loosely, it supports Manvantara-era social order by describing normative rewards for dharma.

What is the esoteric significance?

“Prajāpati” and “Indra” can be read as archetypes: creative order (ritual-cosmic maintenance) and sovereign power (protective valor). The ‘realm’ signifies resonance with the governing principle one embodied in life.