Markandeya Purana — Adhyaya 34, Shloka 14

Adhyaya 34 — Madālāsā’s Instruction on Sadācāra (Householder Conduct, Purity, and Daily Rites)

Sanskrit

प्रत्यवायभयात् काम्यस्तथान्यश्चाविरोधवान् ।

द्विधा कामोऽपि गदितस्त्रिवर्गस्याविरोधतः ॥

Transliteration

pratyavāyabhayāt kāmyas tathānyaś cāvirodhavān | dvidhā kāmo 'pi gaditas trivargasyāvirodhataḥ ||

Translation

Ang kāmya (udyok ng pagnanasa) ay isinasagawa dahil sa takot sa masamang bunga (pratyavāya), at ang isa pang uri ay yaong hindi sumasalungat sa dharma. Kaya ang kāma rin ay sinasabing may dalawang anyo, sa paraang hindi laban sa tatlong layunin ng buhay.

Word by Word

• प्रत्यवाय-भयात्: from fear of (ritual) demerit/negative consequence
• प्रत्यवाय-भयात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: pratyavāya (प्रातिपदिक) + bhaya (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (प्रत्यवायस्य भयम्)

• काम्यः: the desire-motivated (act)
• काम्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: kāmya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: tathā (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण

• अन्यः: another (kind)
• अन्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: anya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of kāmyaḥ)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय-निपात (conjunction)

• अविरोधवान्: non-conflicting, consistent
• अविरोधवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: avirodha-vat (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; -वत् प्रत्ययान्त (possessive adjective)

• द्विधा: in two ways
• द्विधा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: dvidhā (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (manner adverb)

• कामः: desire / kāma (goal)
• कामः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: kāma (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: api (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय/अपि-निपात (also/even)

• गदितः: is stated/declared
• गदितः: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: √gad (गद् धातु) + ta (क्त) → gadita (कृदन्त)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/कर्मणि), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘कथितः’

• त्रि-वर्गस्य: of the triad (dharma-artha-kāma)
• त्रि-वर्गस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: tri (संख्या) + varga (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन; समासः—द्विगु (त्रयाणां वर्गः = धर्मार्थकाम-त्रयम्)

• अविरोधतः: due to non-conflict / without contradiction
• अविरोधतः: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: avirodha (प्रातिपदिक) + tas (तसिल्)
• Form: अव्यय, तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb)

Speakers

• Didactic voice; ethical taxonomy of desire

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Kāma regulation
• Pratyavāya
• Trivarga harmony
• Ethical psychology

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Desire is not simply condemned; it is to be structured so it does not collide with dharma and artha. Even ‘kāmya’ actions are evaluated by whether they create pratyavāya or remain ethically non-conflicting.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ethical/doctrinal classification; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

The passage implies an inner discernment: desire can be refined into a harmonizing force when subordinated to order (ṛta/dharma), rather than becoming a disruptive compulsion.