Markandeya Purana — Adhyaya 19, Shloka 30

Adhyaya 19 — Kartavirya Arjuna at Dattatreya’s Ashram: Boons, Sovereignty, and Vaishnava Praise

Sanskrit

दत्तात्रेयाद्दिन यस्मिन् स प्रापर्धि नरेश्वरः ।

तस्मिंस्तस्मिन् दिने यागं दत्तात्रेयस्य सोऽकरोत् ॥

Transliteration

dattātreyād dina yasmin sa prāpardhi nareśvaraḥ | tasmiṃs tasmin dine yāgaṃ dattātreyasya so 'karot ||

Translation

Sa mismong araw na natamo ng haring iyon ang kasaganaan sa pamamagitan ni Dattātreya, sa araw ding iyon ay nagsagawa siya ng handog na pagsamba (yāga) para kay Dattātreya.

Word by Word

• दत्तात्रेयात्: from Dattātreya
• दत्तात्रेयात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: दत्तात्रेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन

• दिन: day (on a day)
• दिन: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; अव्ययीभावेन ‘दिनम्’ अर्थे (temporal)

• यस्मिन्: in which
• यस्मिन्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• स: he
• स: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन

• प्रापर्धि: attained/obtained
• प्रापर्धि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-आपृध्/प्र-आपर्ध् (धातु)
• Form: लिट्/परस्मैपद-रूपसदृशं (Perfect-like), प्रथमपुरुष, एकवचन; अर्थे ‘प्राप’ (attained)

• नरेश्वरः: the king (lord of men)
• नरेश्वरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नरेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: नराणाम् ईश्वरः

• तस्मिन्: on that
• तस्मिन्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• तस्मिन्: very (same)
• तस्मिन्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन; पुनरुक्ति-बलात् ‘that very’

• दिने: on the day
• दिने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• यागम्: sacrifice/ritual offering
• यागम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: याग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• दत्तात्रेयस्य: of Dattātreya
• दत्तात्रेयस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दत्तात्रेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन

• अकरोत्: performed/did
• अकरोत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Speakers

• Frame-dialogue context (Dharmapakṣī birds narrating; exact speaker not explicit in the provided excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhakti", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Dattātreya
• Viṣṇu (implicit)

Key Themes

• Bhakti
• Ritual worship (yajña/yāga)
• Royal dharma
• Grace leading to prosperity

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Prosperity is framed as arising from divine grace, but the king responds with gratitude expressed through proper worship; the ethical emphasis is reciprocity—receiving boons should lead to dharmic action rather than pride.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Primarily Dharma/Ācāra instruction embedded in itihāsa-style narration; not a direct sarga/pratisarga passage. It functions as didactic narrative (ākhyāna) supporting dharma.

What is the esoteric significance?

The ‘same day’ motif suggests immediacy of alignment: when grace dawns, one should instantly stabilize it through yajña (inner and outer discipline), converting fortune into a sustained spiritual trajectory.