Markandeya Purana — Adhyaya 10, Shloka 42

Adhyaya 10 — Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

Sanskrit

ज्ञानदानफलं ह्येतद्यज्जातिस्मरणं मम ।

न ह्येतत्प्राप्यते तात त्रयीधर्माश्रितैर्नरैः ॥

Transliteration

jñānadānaphalaṃ hy etad yaj jātismaraṇaṃ mama | na hy etat prāpyate tāta trayīdharmāśritair naraiḥ ||

Translation

Ang pag-alala ko sa mga dating kapanganakan ay tunay na bunga ng kaalaman at ng pagbibigay (dāna). Sapagkat, mahal na ama, ang mga taong nakatuon lamang sa dharma ng tatlong Veda—sa ritwalismo—ay hindi nakakamit ito.

Word by Word

• ज्ञानदानफलम्: the fruit of giving knowledge
• ज्ञानदानफलम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान-दान-फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (ज्ञानस्य दानस्य फलम्)

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic/causal particle)

• एतत्: this
• एतत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• जातिस्मरणम्: recollection of (past) births
• जातिस्मरणम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जाति-स्मरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (जातीनां स्मरणम्)

• मम: of me/my
• मम: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis)

• एतत्: this (state)
• एतत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• प्राप्यते: is obtained
• प्राप्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: लट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive), आत्मनेपद

• तात: dear sir/father
• तात: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• त्रयीधर्माश्रितैः: by men devoted to Vedic duties
• त्रयीधर्माश्रितैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: त्रयी-धर्म-आश्रित (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (त्रय्याः धर्मे आश्रिताः)

• नरैः: by men
• नरैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन

Speakers

• Son to Father

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Jnana
• Dana
• Karma-phala
• Limits of ritualism
• Jātismaraṇa

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Purāṇic teaching often ranks inner knowledge and selfless giving above mere ritual performance; extraordinary spiritual capacities (like jātismaraṇa) are linked to refined merit and insight.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Dharma/Upadeśa: a didactic valuation of jñāna-dāna over exclusive dependence on trayī (ritual orthopraxy).

What is the esoteric significance?

‘Trayī-dharma’ here symbolizes outward sacrificial identity; jñāna-dāna indicates inward purification and de-centering of ego, which unveils latent memory (saṃskāra-jñāna).