Shloka 35
Adhyāya 73: Damayantī’s Investigation of Bāhuka
Keśinī’s Observations
तेनाद्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत् । आहोस्विदृतुपर्णोडपि यथा राजा नलस्तथा । यथायं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते,“वह गम्भीर घोष तो महाराज नलके रथ-जैसा था; परंतु इन आगन्तुकोंमें मुझे निषधराज नल नहीं दिखायी देते। वार्ष्पेयने भी नलके समान ही अश्वविद्या सीख ली हो, निश्चय ही यह सम्भावना की जा सकती है। तभी आज रथकी आवाज बड़े जोरसे सुनायी दे रही थी, जैसे नलके रथ हाँकते समय हुआ करती है। कहीं ऐसा तो नहीं है कि राजा ऋतुपर्ण भी वैसे ही अश्वविद्यामें निपुण हों, जैसे राजा नल हैं; क्योंकि नलके ही समान इनके रथका भी गम्भीर घोष लक्षित होता है”
bṛhadaśva uvāca |
tenādya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt |
āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā |
yathāyaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate ||
Wika ni Bṛhadaśva: “Kaya nga ngayong araw, ang ugong ng karwahe ay naging kasinglakas ng kay Nala. Ngunit sa mga dumating na ito, hindi ko nakikita si Nala, ang hari ng Niṣadha. Maaari kayang si Haring Ṛtupārṇa man ay naging tulad ni Haring Nala? Sapagkat ang malalim na ugong na ito ng karwahe ay nakikilala na wari’y siya mismong tunog ng hari ng Niṣadha.”
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
The verse highlights careful inference: extraordinary effects (a chariot’s distinctive roar) suggest extraordinary skill, but one should not jump to conclusions about identity. It models prudent reasoning—recognizing signs while remaining open to alternative explanations.
Bṛhadaśva notes that the chariot’s thunderous sound resembles Nala’s famed driving, yet Nala is not visibly among the arrivals. He therefore wonders whether King Ṛtuparṇa might have attained comparable mastery, since the chariot-sound is characteristic of the Naiṣadha king.