Shloka 34
Adhyāya 73: Damayantī’s Investigation of Bāhuka
Keśinī’s Observations
नलस्येव महानासीज्ञ च पश्यामि नैषधम् । वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता,“वह गम्भीर घोष तो महाराज नलके रथ-जैसा था; परंतु इन आगन्तुकोंमें मुझे निषधराज नल नहीं दिखायी देते। वार्ष्पेयने भी नलके समान ही अश्वविद्या सीख ली हो, निश्चय ही यह सम्भावना की जा सकती है। तभी आज रथकी आवाज बड़े जोरसे सुनायी दे रही थी, जैसे नलके रथ हाँकते समय हुआ करती है। कहीं ऐसा तो नहीं है कि राजा ऋतुपर्ण भी वैसे ही अश्वविद्यामें निपुण हों, जैसे राजा नल हैं; क्योंकि नलके ही समान इनके रथका भी गम्भीर घोष लक्षित होता है”
bṛhadaśva uvāca | nalasyeva mahān āsīj jña ca paśyāmi naiṣadham | vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā ||
Wika ni Bṛhadaśva: “Ang malalim at dumadagundong na tunog na iyon ay gaya ng karwahe ni Haring Nala; ngunit sa mga dumating na ito, hindi ko nakikita si Nala, ang panginoon ng Niṣadha. Tiyak na si Vārṣṇeya ay naturuan ng gayon ding agham ng pagmamaneho ng mga kabayo; kaya ngayon ay malakas ang ugong ng karwahe, tulad noong si Nala ang humahawak ng renda. O marahil si Haring Ṛtupārṇa man ay naging kasinghusay ni Nala sa kaalaman sa mga kabayo, sapagkat ang kanyang karwahe rin ay may gayong mabigat na alingawngaw.”
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
Extraordinary results usually arise from learned skill and proper training; the passage highlights how expertise (aśvavidyā) can be recognized through its effects, and how knowledge is transmitted from master to disciple.
Hearing a chariot’s deep roar reminiscent of Nala’s driving, Bṛhadaśva infers that either Nala’s charioteer Vārṣṇeya has learned Nala’s horsemanship, or that King Ṛtupārṇa has attained comparable mastery—creating suspense about who has arrived and who possesses Nala-like skill.